Jan Zamoyski – hetman wielki koronny, kanclerz wielki koronny, polski magnat, założyciel Zamościa. Był drugim człowiekiem w państwie i jedną z najbardziej wpływowych osób w Rzeczypospolitej pod koniec XVI i na początku XVII wieku. Służył aż czterem królom – Zygmuntowi II Augustowi, Henrykowi Walezemu, Stefanowi Batoremu oraz Zygmuntowi III Wazie.
Jan Zamoyski urodził się 19 marca 1542 roku w Skokówce /obecnie województwo lubelskie/. Ojciec Jana, Stanisław Zamoyski, był kasztelanem chełmskim, dbającym o wykształcenie syna. Jan Zamoyski studiował w Strasburgu, Paryżu, a także w Padwie we Włoszech. W 1565 roku objął stanowisko sekretarza ostatniego Jagiellona na tronie polskim – Zygmunta II Augusta. Po śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela Jagiellonów na tronie polskim, Jan Zamoyski podczas elekcji w 1573 popierał Henryka III Walezego, jak również udał się z poselstwem do nowo wybranego króla do Francji w 1573 roku. Jego pozycja w państwie znacząco wzrosła jednak za panowania Stefana Batorego. Batory mianował Zamoyskiego kanclerzem wielkim koronnym w 1578, zaś w 1581 roku nominował Zamoyskiego na hetmana wielkiego koronnego. Zamoyski wziął udział w wyprawie przeciwko Moskwie, zdobył Wieliż, oblegał Psków, a cała wyprawa Batorego i Zamoyskiego zakończyła się dla Polski zdobyciem Inflant. Jan Zamoyski mimo udziału w licznych wyprawach wojennych nie zaniedbywał swoich rodowych włości, ponadto Batory doceniał pomoc Jana Zamoyskiego, którego obdarowywał nowymi dobrami. Hetman potrafił je zagospodarować, budując w 1580 roku między innymi jedno z najpiękniejszych miast w Polsce – Zamość.
Zamoyski był również skuteczny w polityce wewnętrznej, rozprawiając się z opozycją wobec zarówno własnej osoby, jak i króla. Dowodem na skuteczność Zamoyskiego była sprawa Samuela Zborowskiego, który wraz z braćmi spiskował przeciwko królowi i hetmanowi. Skutkiem działań Zamoyskiego było ścięcie Zborowskiego 26 maja 1584 roku pod basztą Lubranką na Wawelu. Działanie hetmana wywołało oburzenie w Rzeczypospolitej. Szlachta obawiała się bowiem nie tylko swoich praw, przywilejów i swobód, ale głównie wzrostu pozycji nie tyle Stefana Batorego, co jego prawej ręki – hetmana i kanclerza Jana Zamoyskiego.
Po śmierci Stefana Batorego, jako przeciwnik Habsburgów stanął po stronie Zygmunta III Wazy w walce o tron polski. Kandydatami do tronu polskiego byli syn króla Szwecji – Zygmunt III Waza oraz arcyksiążę Maksymilian III Habsburg. W wyniku konfliktu między szlachtą, oboje zostali obwołani przez swoich stronników na króla Polski, czego efektem było wojna, zakończona wielkim zwycięstwem hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego nad armią arcyksięcia Maksymiliana pod Byczyną 24 stycznia 1588 roku. Zwycięstwo hetmana Zamoyskiego, stronnika Zygmunta III Wazy, było tym większe, że do niewoli dostał się Maksymilian, co oznaczało praktycznie koniec wojny o polską koronę. Maksymilian III Habsburg został przez hetmana Jana Zamoyskiego uwięziony na zamku w Będzinie.
To dzięki zwycięstwu wojsk Jana Zamoyskiego pod Byczyną 24 stycznia 1588 i podpisaniu traktatu bytomsko-będzińskiego 9 marca 1589 roku, Zygmunt III Waza zasiadł na polskim tronie, rozpoczynając jedno z najdłuższych panowań w historii Polski.
Jan Zamoyski prowadził aktywną politykę zagraniczną, między innymi udało mu się wprowadzić na trony w Mołdawii i Wołoszczyźnie przychylnych Rzeczypospolitej władców – Jeremi Mohyła w Mołdawii, Symeon Mohyła w Wołoszczyźnie. Brał również udział w walkach przeciwko Turkom, między innymi pod Cecorą w 1595 roku udało mu się powstrzymać o wiele liczniejsze wojska osmańskie. Hetman Zamoyski zasłynął również w wojnie ze Szwecją, dowodząc wojskami w walkach o Inflanty. Wówczas podczas wojny w latach 1600-1601 udało mu się zdobyć twierdze Wolmar, Fellin oraz Biały Kamień, co umożliwiło Zamoyskiego odzyskanie dla Rzeczpospolitej Inflant.
Pod koniec życia Jan Zamoyski skonfliktowany był z królem Zygmuntem III Wazą i otwarcie występował przeciwko jego polityce. Hetman Wielki Koronny występował przeciwko próbom wiązania polityki zagranicznej króla z Habsburgami oraz zapędom Zygmunta III Wazy, próbującego wzmocnić swoją władzę, który chętnie widział Rzeczpospolitą jako oświeconą monarchię absolutną z silnymi rządami króla.
Jan Zamoyski zmarł na apopleksję /wylew krwi do mózgu/ 3 czerwca 1605 roku.
Jan Zamoyski był drugim człowiekiem w państwie i jedną z najbardziej wpływowych osób w Rzeczypospolitej pod koniec XVI i na początku XVII wieku. Mimo negatywnych opinii związanych z jego polityką wewnętrzną, a zwłaszcza autorytarnymi zapędami do dzisiaj jest jednak zapamiętan, jako jeden z największych wodzów w historii Rzeczypospolitej, doskonały zarządca, budowniczy, mecenas sztuki i nauki, a także wódz, spod ręki którego wyszedł inny wybitny dowódca wojskowy – hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski, który 4 lipca 1610 roku pokonał pod Kłuszynem wielokrotnie liczniejsze wojska moskiewsko-szwedzkie.
Zdjęcia:
Portret hetmana Jana Zamoyskiego, Artysta: Jan Szwankowski, około 1602 roku, Kolekcja: Lwowska Narodowa Galeria Sztuki Borysa Woznegockiego, za Wikipedia Commons, domena publiczna;
Obraz Jana Styki – Hetman Jan Zamoyski, za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Poddanie się Arcyksięcia Maksymiliana pod Byczyną, źródło Tygodnik Ilustrowany – 1862 rok, autor: Juliusz Kossak, za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Zamoyski pod Byczyną (Wzięcie do niewoli arcyksięcia Maksymiliana przez Jana Zamojskiego pod Byczyną), autor: Jan Matejko, data powstania: 1884 rok, dzieło utracone przez polską kulturę, znajduje się w bazie Katalogu Strat Wojennych prowadzonego przez Wydział Restytucji Dóbr Kultury Departamentu Dziedzictwa Kulturowego za Granicą i Strat Wojennych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego;
Zamek w Będzinie, w którym więziony był arcyksiążę Maksymilian, fot. Tomasz Sanecki.