18 stycznia 1654 roku w Perejasławiu, w obecności rosyjskiego posła Wasyla Buturlina, hetman zaporoski Bohdan Chmielnicki złożył przysięgę na wierność rosyjskiemu carowi Aleksemu Michajłowiczowi. Decyzja ta oznaczała z jednej strony wplątanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w wojnę z Rosją, zaś z drugiej zerwanie przez Chmielnickiego wszelkich związków z Polską.
Ugoda w Perejasławiu dała Rosji argument, by wprowadzić swoje wojska na Ukrainę i rozpocząć działania, których celem było oderwanie od Rzeczypospolitej części jej terytorium, co w konsekwencji doprowadziło do wojny polsko-rosyjskiej zakończonej rozejmem w Andruszowie w 1667 roku, na mocy którego m.in. Rzeczpospolita utraciła na rzecz Rosji lewobrzeżną Ukrainę z Kijowem.
W tym miejscu warto również wyjaśnić użycie słowa Ukraina, bowiem termin „ukraina” przed XVII wiekiem miał formę pospolitą, pisaną małą literą, jednak z czasem był używany jako forma urzędowa. W tych przypadkach był pisany wielką literą i w takim znaczeniu występuje w tytule konstytucji sejmowej według projektu kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego z 1590 roku – „Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy”. Warto nadmienić, jak piszą w artykule „Ukraińska tożsamość narodowa – wciąż trudna niepodległość” Jan Krzysztof Mroczkowski oraz Szymon Szymański – strona 65 artykułu:
„…Dopiero na przełomie XVI i XVII stulecia „Ukraina” stała się nazwą własną i odnosiła się do ziem nad środkowym i dolnym Dnieprem, do tzw. Ukrainy Naddnieprzańskiej, ale wciąż nie była to nazwa państwa…”
A wszystko miało swój początek w buncie Chmielnickiego
Dalekosiężne plany króla polskiego Władysława Wazy dążącego za wszelką cenę do zbrojnego starcia z Imperium Osmańskim, które miało wreszcie nie tylko odrzucić zagrożenie osmańskie spod polskich granic, ale umocnić pozycję Rzeczypospolitej w Europie Środkowo-Wschodniej, okazały się fatalne w skutkach. Wojny chciał król, a sprzeciwiała się szlachta i magnateria. Mimo to Władysław Waza prowadził tajne rozmowy z Kozakami, chcąc wykorzystać ich siłę w wojnie, która miała zmienić sytuację w Europie. Plany króla legły w gruzach i była to iskra rzucona na proch. Wybuch, jaki spowodowała owa iskra miał katastrofalne skutki dla Rzeczypospolitej.
Nie można jednak oceniać tylko pod tym kątem przyczyn wybuchu powstania Chmielnickiego na Ukrainie. Tych przyczyn było bowiem wiele. Nieskuteczna polityka Rzeczypospolitej wobec Kozaczyzny, napięcia społeczne na Ukrainie, wszechobecna i niczym nieograniczona władza magnatów, traktujących swoje posiadłości jak prywatne księstwa, konflikt między zwolennikami unii brzeskiej, a jej przeciwnikami, a także próba obrócenia nierejestrowych Kozaków w chłopów pańszczyźnianych przechyliły szalę goryczy. Zwalczanie prawosławia, czego efektem było zawarcie w październiku 1596 roku unii brzeskiej, a tym samym podporządkowanie części hierarchów kościoła prawosławnego kościołowi katolickiemu, było jak dolanie oliwy do ognia. Ci, którzy nie podporządkowali się zostali zdelegalizowani. Kościół unicki popierany przez króla musiał stawić czoło Kozakom popierającym prawosławie. To prowadziło do nieustannych konfliktów. Dotychczasowe bunty kozackie, z których pierwszy wybuchł jeszcze w XVI wieku, a dokładnie w 1593 roku, jak również kolejne bunty Semena Nalewajki, Tarasa Fedorowicza oraz Iwana Pawluka były krwawo tłumione. Wszystko zmieniło się w 1648 roku, gdy Bohdan Chmielnicki sprzymierzając się z Chanatem Krymskim rozpoczął największe zbrojne powstanie przeciwko Rzeczypospolitej, które obydwu stronom nie przyniosło żadnych korzyści. Skorzystała na nim tylko Rosja, zagarniając ogromne połacie ziemi, w tym lewobrzeżną Ukrainę z Kijowem.
Wojska polskie podczas powstania Chmielnickiego doznały kilku spektakularnych klęsk militarnych w 1648 roku, jak pod: Żółtymi Wodami /29 kwietnia – 16 maja/, Korsuniem /26 maja/ oraz Piławcami /23-25 września/. Kraj pogrążył się w wojnie domowej, która doprowadziła do spustoszenia ogromnych obszarów Rzeczypospolitej, a także strat w ludności. Mimo zawarcia ugody pod Zborowem 17 sierpnia 1649 roku, na mocy której między innymi: zwiększono rejestr kozacki z 6 do 40 tysięcy żołnierzy, hetmanem wojska zaporoskiego został Bohdan Chmielnicki, a także przyznano miejsce w Senacie prawosławnemu metropolicie kijowskiemu, walki nie ustały.
Sytuację w czasie powstania Chmielnickiego mogła odmienić bitwa pod Beresteczkiem, która rozpoczęła się 28 czerwca 1651 roku i zakończyła się 10 lipca wielkim zwycięstwem wojsk polskich. Jedno z najwspanialszych zwycięstw wojsk polskich w dziejach naszego kraju zostało przysłonięte jedną z najbrutalniejszych rzezi na Kozakach i ludności cywilnej, wśród której nie brakowało niewinnych kobiet i dzieci. Jak pisze Romuald Romański:
„Parafrazując znanego napoleońskiego ministra Taleyranda, można by rzec, że masowy mord popełniony w obozie kozackim, to coś więcej niż zbrodnia, to kardynalny błąd, za który Rzeczpospolita miała wkrótce drogo zapłacić. Taki był bowiem rezultat owej masowej rzezi, do jakiej doszło po bitwie w taborze kozackim, gdzie zdaniem historyków zginęło około trzydziestu tysięcy ludzi, w tym kobiety i dzieci…” /Romuald Romański, Wojny kozackie, Warszawa 2005/.
Rok później 2 czerwca 1652 roku pod Batohem wojska polskie dowodzone przez hetmana Marcina Kalinowskiego poniosły klęskę w starciu z połączonymi wojskami kozacko-tatarskimi. Po bitwie Kozacy dokonali rzezi na polskich żołnierzach i dowódcach, a masakra była tak okrutna, że przeraziła nawet Tatarów będących sojusznikami wojsk kozackich. Krwawe walki nie tylko pustoszyły wielkie obszary Rzeczypospolitej, ale również spowodowały, że Bohdan Chmielnicki przestał mieć jakiekolwiek nadzieje na porozumienie z Polakami, decydując się ostatecznie na zawarcie ugody w Perejasławiu 18 stycznia 1654 roku i oddanie się pod protekcję cara rosyjskiego.
„…Ugoda perejasławska była konsekwencją pewnej polityki Chmielnickiego, zainicjowanej już w momencie wybuchu buntu przeciw Rzeczypospolitej. Od tamtego już momentu Chmielnicki chciał wciągnąć carat do konfliktu na ziemiach polskich. Decyzja zapadła w Perejasławiu, nie była więc tylko efektem ponoszonych klęsk czy też kolejnych przypadków zdrady ze strony Tatarów. Chmielnicki w związku z Rosją nie widział niczego zdrożnego. Pragnął opieki cara tak, jak Mołdawia, Wołoszczyzna czy Siedmiogród zależały od Turcji. Nie dostrzegał jednak, że takie rozwiązanie nie było możliwe, a wobec pogarszania się sytuacji na ziemiach ukrainnych, Chmielnicki w styczniu 1654 r., zdecydował się na akt rozpaczy i całkowite oraz bezwarunkowe oddanie Ukrainy Rosji…” – pisze Maciej Franz w publikacji „Idea państwa kozackiego na ziemiach ukraińskich w XVI-XVII wieku”, Toruń 2006.
Chmielnicki oddaje się pod protekcję cara Aleksego Michajłowicza
Trwające już od 1648 roku kontakty Chmielnickiego z Moskwą początkowo miały na celu powstrzymanie wojskowych przygotowań Moskwy związanych z działaniami prowadzonymi na kresach Rzeczpospolitej. Kolejnym etapem było nawiązanie przez Chmielnickiego współpracy wojskowej z carem celem całkowitego uniezależnienie Wojska Zaporoskiego od zwierzchnictwa Polaków. Ostatecznie kontakty te zakończyły się w styczniu 1654 roku podpisaniem ugody w Perejasławiu. Zanim doszło do zawarcia ugody warto również wspomnieć, że już 1 października 1653 roku Sobór Ziemski podjął decyzję o objęciu protektoratem ziem Ukrainy.
Zawarta 18 stycznia 1654 roku ugoda w Perejasławiu pomiędzy Radą Kozacką, a przedstawicielem cara rosyjskiego Aleksego I, Wasylem Buturlinem, przede wszystkim oznaczała oddanie się Kozaków pod władzę cara, a tym samym Ukrainy. Kancelaria hetmana Chmielnickiego w związku z zawartą ugodą przygotowała 23 punkty tzw. Artykułów Bohdana Chmielnickiego, w których odwoływano się do tak ważnych dla Kozaków spraw jak: kozackie wolności, rola wojska zaporskiego, niezależne sądownictwo, ustalenie 60-tysięcznego rejestru, a także prawo wybieralności hetmana kozackiego czy prawa własności. Ponadto car Aleksy I Michajłowicz potwierdził wszystkie przywileje nadane Kozakom przez królów polskich, zabronił wojewodom rosyjskim nadużywania swojej władzy, jak również urzędnicy miejscy mieli być powoływani spośród ludności zamieszkującej tereny Ukrainy.
Ważną kwestią zawartą w ugodzie była sprawa polityki zagranicznej. Kozacy nie mogli jej prowadzić, utrzymywać stosunków z Rzeczpospolitą i Imperium Osmańskim, jednak car Aleksy dopuszczał przyjmowanie przez Kozaków poselstw z zagranicy, ale tylko tych przyjaznych Rosji, a ponadto informacje o takich poselstwach natychmiast miały być przekazywane carowi. Warto wspomnieć również, że mimo nacisków Chmielnickiego by poseł cesarski jako pierwszy poprzysiągł w imieniu cara zawarte postanowienia, Wasyl Buturlin – poseł carski Aleksego I odmówił argumentując, że to poddani przysięgają carowi, nie zaś odwrotnie. To była zapowiedź tego, co wydarzyło się w czasach carycy Katarzyny II, która zlikwidowała Hetmanat i jego autonomię, zburzyła tzw. Sicz Zaporoską i zabroniła używania nazwy „kozactwo zaporoskie”.
O ugodzie w Perejasławiu i jej konsekwencjach dla Rzeczypospolitej polscy historycy pisali między innymi:
Zbigniew Wójcik w publikacji „Wojny kozackie w dawnej Polsce”:
„…Rosja uczyniła pierwszy krok na drodze do europejskiej i światowej potęgi. Bez posiadania Ukrainy Rosja nigdy potęgą taką nie stałaby się. Carowie moskiewscy, bez wątpienia, wiele zawdzięczają błędom popełnionym wówczas przez Rzeczpospolitą w swej polityce, czy raczej braku polityki wobec kwestii kozackiej, wobec Ukrainy w XVI i XVII stuleciu…”
„…Ugoda perejasławska była również dowodem na poważne osłabienie Rzeczypospolitej na arenie międzynarodowej…”
Dość trafnie kwestię podziału Ukrainy między Polskę a Rosję określił Romuald Romański w pracy „Wojny kozackie. Od Zbaraża do ugody w Perejasławiu”:
„Niestety na tym świecie zawsze jest tak, żer czyjś sukces jest zarazem czyjąś porażką. W tym przypadku wielki sukces Kremla był jednocześnie wielką porażką Warszawy. Nie jestem pewien, czy kogoś może pocieszyć stwierdzenie, że nasz klęska na Ukrainie i utrata części tej prowincji to wynik wielu naszych poważnych, uprzednio popełnionych błędów”
Z kolei historyk wojskowości Wojciech Kucharski w artykule „Perejasław – styczeń 1654 roku… Hetman kozacki Bohdan Chmielnicki wraz z wojskiem zaporoskim poddaje Ukrainę Rosji. Motywy i skutki” napisał:
„…Poddanie przez Bohdana Chmielnickiego Ukrainy pod berło moskiewskiego cara było niewątpliwie wydarzeniem przełomowym w dziejach Kozaczyzny Zaporoskiej. Odtąd to nie polski król, ale rosyjski car miał decydować o dalszych losach nie tylko wojska zaporoskiego, ale też całego narodu zamieszkującego od wieków ten właśnie obszar Europy. Od tego momentu sam hetman kozacki zaprzestał używania stosowanej wcześniej tytulatury – „Bohdan Chmielnicki hetman Wojska j. k. mci. Zaporoskiego” i przeszedł na inną: „Bohdan Chmielnicki hetman Wojska j. c. m. Zaporoskiego”. Chmielnicki nie był już hetmanem Wojska JKM Zaporoskiego, tylko hetmanem Wojska JCM Zaporoskiego. Różnica w pisowni może niewielka, konsekwencje jednak ogromne…”
Wojna polsko-rosyjska 1654-1667. Podział Ukrainy
W konsekwencji oddania się Kozaków pod protekcję cara Rosji, wybuchła w 1654 roku wojna polsko-rosyjska, która zakończyła się z przerwami rozejmem w Andruszowie w 1667 roku.
Traktat rozejmowy zawarty 30 stycznia 1667 roku w Andruszowie kończył wojnę polsko-rosyjską, trwającą z pewnymi przerwami 13 lat, począwszy od 1654 roku. Dla Polski i Rosji jego postanowienia i skutki zmieniły losy obydwu państw. Na mocy rozejmu andruszowskiego Rosja zyskała olbrzymie obszary wschodnich terenów Rzeczypospolitej. Formalnie czasowo, w rzeczywistości na zawsze, Rosja otrzymała: Smoleńszczyznę, Siewierszczyznę wraz z Czernihowem i całym województwem czernihowskim oraz lewobrzeżną Ukrainę wraz z Kijowem, który miał powrócić do Rzeczypospolitej w ściśle określonym terminie do 15 kwietnia 1669 roku. W rzeczywistości nie nastąpiło to nigdy.
Ostatecznie postanowienia rozejmu w Andruszowie zostały potwierdzone tzw. pokojem Grzymułtowskiego 3 maja 1686 roku, na mocy którego w zamian za przystąpienie Rosji do wojny z Turcją i subsydia wojenne, Rzeczypospolita zrzekła się praw do Smoleńska, Czernihowa, lewobrzeżnej części Ukrainy oraz Kijowa. Ponadto car uzyskał prawo ingerowania w wewnętrzne sprawy Polski pod pretekstem obrony religii prawosławnej. Jak niebezpieczny okazał się ten zapis w traktacie Grzymułtowskiego, Rzeczpospolita miała się przekonać w XVIII wieku.
Zdjęcia:
Portret królewicza Władysława Zygmunta Wazy w stroju polskim, Pieter Claesz. Soutman, kopia warsztatowa, 1642, płótno, olej, 206 x 127,5, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Wil.1134, f za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Portret króla Władysława IV Wazy, źródło: Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Matejko Jan (1838-1893), Biblioteka Narodowa, Sygnatura: A.2917/Repr.XIX/IV-27, domena publiczna;
Portret Bohdana Chmielnickiego – miedzioryt Wilhelma Hondiusa (1651), zbiór: Biblioteka Narodowa w Warszawie, za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Bohdan Chmielnicki, źródło: Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie, za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Bohdan Chmielnicki Exercitus Zaporouien Præfectus, [1663], Grafika i Rysunek, Sygnatura: G.7132/I, domena publiczna, za Biblioteka Narodowa Polona;
Współczesny plan bitwy pod Beresteczkiem 30 czerwca 1651 : skopijowany z planu znajdującego się przy dziele Bantysz Kamieńskiego Historya Małorossyi, a ten ostatni z oryginału znalezionego w tece Stanisława Augusta, [1842], Mapy i Atlasy, Współautor: Bantyš-Kamenskij, Dmitrij Nikolaevič (1788-1850), Sygnatura: ZZK 9 732, domena publiczna, za Biblioteka Narodowa Polona;
Plan bitwy pod Batohem 1653, atlasy i mapy, źródło: Biblioteka Narodowa, sygnatura: ZZK 1 812, domena publiczna;
Chmielnicki i Tuhaj-Bej pod Lwowem, Jan Matejko, [1927-1936], Pocztówki, Sygnatura: Poczt.3982, domena publiczna, za Biblioteka Narodowa Polona;
Kamieniec Podolski, tureckaâ krêpost’ = Kamenetz-Podolie, la Forteresse Turque, [1910], Pocztówki, Sygnatura: Poczt.14981, domena publiczna, za Biblioteka Narodowa Polona.