Kazimierz Moczarski, oficer w stopniu kapitana Armii Krajowej, szef Biura Informacji i Propagandy w sztabie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj został 11 sierpnia 1945 roku aresztowany i uwięziony, skazany najpierw na 10 lat, a następnie na karę śmierci. Od 2 marca do 11 listopada 1949 roku przebywał w jednej celi mokotowskiego więzienia w Warszawie ze zbrodniarzem wojennym Jürgenem Stroopem – SS-Gruppenführerem oraz Gustawem Schielke, niemieckim policjantem /podoficerem kryminalnej policji obyczajowej Sittenpolizei/ z Hanoweru, a w okresie II wojny światowej Untersturmführerem SS, archiwistą krakowskiego BdS, czyli dowódcy Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Generalnej Guberni. Na podstawie przeprowadzonych rozmów ze Stroopem, po wyjściu na wolność, uniewinnieniu oraz rehabilitacji, Kazimierz Moczarski spisał wszystko, co zapamiętał podczas dziewięciu miesięcy pobytu w celi z człowiekiem odpowiedzialnym za likwidację powstania w getcie warszawskim. W ten sposób powstał zapis jednej z najważniejszych rozmów, jakie kiedykolwiek się odbyły, z człowiekiem, który dokładnie, skrupulatnie i bez emocji opowiedział o swoim życiu i zbrodniach, jakich dokonał w imię nazistowskiej ideologii.
Reportaż historyczny stworzony przez Kazimierza Moczarskiego to jeden z najważniejszych dokumentów i świadectw przedstawiających obraz tyranii i zniewolenia nazistowską ideologią, którą przyjął, uwierzył i wykonywał Jürgen Stroop. Od jesieni 1939 roku pełnił funkcję dowódcy Selbstschutzu w Poznaniu, a następnie został komendantem policji w dystrykcie Galicja oraz likwidatorem getta warszawskiego. To Stropp w czasie likwidacji getta osobiście wysadził Wielką Synagogę. Odpowiadał za zamordowanie dziesiątek tysięcy Żydów, a także odpowiedzialny był za zabójstwo marszałka Günthera von Kluge oraz jeńców amerykańskich, za co został skazany przez amerykański sąd na karę śmierci.
Rozmowy z Jürgenem Stroopem oraz Gustawem Schielke /obydwaj określani są w reportażu Moczarskiego jako „Sogennante Kriegsverbrecher”, czyli przestępcy wojenni/ prowadzone przez 255 dni przez Moczarskiego pozwoliły dokładnie poznać tło najważniejszych wydarzeń, w jakich uczestniczył Stroop. Każdy spędzony dzień w celi śmierci ze zbrodniarzem wojennym ukazuje Moczarskiemu kim był Stroop, skąd pochodził, jak żył oraz w jaki sposób związał się z SS i NSDAP. Dzięki zwierzeniom Stroopa poznajemy jego rodzinne miasto – Detmold, rodzinę, poglądy oraz drogę do kariery w SS, która ostatecznie zawiodła go na szafot.
17 kwietnia 1943 roku
To dzień, w którym Stroop przybył do Warszawy, rozpoczynając akcję likwidacji getta w Warszawie. Fakty, które wcześniej nikomu nie były znane, poznaliśmy dzięki szczerym rozmowom Stroopa z Moczarskim. W ich trakcie nie brakuje sporów, przekomarzań, ale przede wszystkim cechuje je szczerość Stroopa, który nie mając nic do stracenia opowiada dzień po dniu, jak trwało niszczenie getta w Warszawie. Na co warto zwrócić szczególną uwagę to spokój, z jakim o wszystkich zbrodniach opowiada Stroop, dla którego udział w akcji likwidacji getta był wyróżnieniem przez Himmlera. W toku prowadzonych rozmów, o czym pisze w reportażu Kazimierz Moczarski, poznajemy Stroopa, jako zarówno bezwzględnego nazistowskiego oprawcę, ale też jako człowieka, który w obliczu kary śmierci jest skłonny do szczerych zwierzeń mających wręcz charakter spowiedzi. Dzięki też szczerej spowiedzi poznajemy współpracowników w akcji likwidacyjnej getta, oficjalną liczbę zamordowanych, schwytanych i wywiezionych do obozów zagłady Żydów /około 71 tysięcy/, a także fakt, że walczący w getcie Żydzi zaskoczyli swoją akcją Niemców.
16 maja 1943 roku – koniec Grossaktion
„W tej sytuacji postanowiłem zakończyć Grossaktion 16 maja 1943 o godzinie 20 minut 15. Piękną klamrą oficjalnego zamknięcia Wielkiej Akcji było wysadzenie w powietrze Wielkiej Synagogi przy ulicy Tłocznej…
…Ależ to był piękny widok! – opowiadał z błyskiem w oku Stroop – Z punktu widzenia malarskiego i teatralnego obraz fantastyczny!…
… W końcu krzyknąłem: Heil Hitler! – i nacisnąłem guzik. Ognisty wybuch uniósł się do chmur. Przeraźliwy huk. Feeria kolorów. Niezapomniana alegoria triumfu nad żydostwem. Getto warszawskie skończyło swój żywot. Bo tak chciał Adolf Hitler i Heinrich Himmler…”
Te słowa Stroopa w pełni oddają jego fanatyzm, a wspomnienia obnażają mechanizmy, które doprowadziły zwykłego człowieka do roli masowego zabójcy odpowiedzialnego za wymordowanie dziesiątek tysięcy Żydów w getcie, ale mającego również na sumieniu inne zbrodnie. Skrupulatność, z jaką Stroop opisał każdy szczegół likwidacji getta, operując dokładnymi datami, nazwiskami oraz najważniejszymi wydarzenia z okresu od 17 kwietnia do 16 maja 1943 roku, spowodowało, że informacje te należą do jednego z najważniejszych świadectw niemieckich zbrodni, jakie popełniono w okupowanej Warszawie.
Obwieszczenia:
Bekanntmachung Betrifft: Durchführung einer Reinigungsaktion in Warschau : Warschau, den 29. August 1943 – Obwieszczenie w sprawie: Przeprowadzenia akcji oczyszczającej w Warszawie: Warszawa, dnia 29 sierpnia 1943 r., druk ulotny z 1943 roku, Stroop Jürgen (1895-1951) – Autor, Sygnatura: DŻS IA 7 Cim., źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna;
Bekanntmachung Betr: Ehemaligen jüdischen Wohnbezirk in Warschau : [Incipit:] 1. Gemäss § 3 der Polizeiverordnung über die Bildung von Judenwohnbezirken in den Distrikten Warschau und Lublin vom 28.10.1942 (VBIGG S. 665) wird mit dem Tode bestraft […], Warschau, den 23. April 1943 – Obwieszczenie Dot: byłej dzielnicy żydowskiej w Warszawie, Na podstawie § 3 policyjnego rozporządzenia o stworzeniu żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w okręgu warszawskim i lubelskim z 28.10.1942 (Dz. rozp. GG str. 665) ulega karze śmierci, druki ulotne z 1943 roku, druk ulotny z 1943 roku, Stroop Jürgen (1895-1951) – Autor, Sygnatura: DŻS IA 7 Cim., Biblioteka Narodowa, domena publiczna.
Wolff, Prützmann i inni zbrodniarze
Wśród codziennych rozmów, jakie prowadził Kazimierz Moczarski ze Stroopem nie brakowało również informacji o innych zbrodniarzach niemieckich, z którymi zetknął się podczas pełnienia różnych funkcji Jürgen Stroop. Wśród nich byli: Karol Wolff, organizator deportacji Żydów do obozu zagłady w Treblince oraz Hans Adolf Prützmann, najwyższy dowódca SS i policji w Komisariacie Rzeszy Ukraina, odpowiedzialny m.in. za zbrodnie na terenie Związku Radzieckiego. W rozmowach pojawiają się oczywiście nazwiska Himmlera, Ericha Kocha – komisarza III Rzeszy dla Ukrainy, Ludwiga Hahna, współodpowiedzialnego za deportację ok. 300 tys. warszawskich Żydów do obozu zagłady w Treblince oraz likwidację getta w stolicy Polski i mordy na polskiej ludności w czasie Powstania Warszawskiego, jak również Friedricha Wilhelma Krügera, w latach 1939–1943 wyższego dowódcy SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie odpowiedzialnego za masowe represje, wysiedlenia, aresztowania, deportacje do obozów koncentracyjnych i egzekucje.
Portret „kata”
255 dni – to okres, jaki spędził Kazimierz Moczarski w celi śmierci z Jürgenem Stroopem. Autor reportażu po wyjściu na wolność, uniewinniony i zrehabilitowany, skrupulatnie spisał, a jednocześnie sprawdzał wszystkie uzyskane informacje, interesując się nawet ostatnimi chwilami w życiu Stroopa, który został powieszony 6 marca 1951 roku. Dzięki temu powstał zapis autentycznej rozmowy dwóch osób, które w czasie II wojny światowej stały naprzeciwko siebie, po obydwu walczących stronach.
Moczarski został zwolniony z więzienia 24 kwietnia 1956 roku, a 11 grudnia tego samego roku wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Warszawie uniewinniony i zrehabilitowany. Pierwszy fragment „Rozmów z katem” ukazał się dopiero w czerwcu 1968 roku w warszawskim tygodniku „Polityka”. Całość z kolei ukazała się na łamach wrocławskiego czasopisma „Odra” od kwietnia 1972 roku do lutego 1974 roku, z uwagi jednak na obowiązującą cenzurę, nie wszystko co chciał przekazać Kazimierz Moczarski, a związane z jego działalnością w Armii Krajowej, mogło ujrzeć światło dzienne. Dopiero w wolnej Polsce, po 1989 roku „Rozmowy z katem” doczekały się pełnej wersji.
Książka „Rozmowy z katem” to jedno z najważniejszych świadectw II wojny światowej, dostarczające bezcennych informacji z pierwszej ręki o funkcjonowaniu nazistowskiego aparatu i psychologii jego funkcjonariuszy. Skrupulatność, z jaką autor spisał uzyskane informacje, uczyniła tę książkę wiarygodnym i często cytowanym źródłem historycznym na temat zbrodni popełnionych w warszawskim getcie. Pozycja ta stanowi pomost między osobistym doświadczeniem ofiary a obiektywną analizą II wojny światowej.
Autor: Kazimierz Moczarski;
Tytuł: „Rozmowy z katem”;
Wydawca: Znak Horyzont;
Miejsce i rok wydania: Kraków 2025;
Liczba stron: 486 stron;
Cena: 48,74 zł;
Książkę można zakupić w Wydawnictwie Znak Horyzont
Zdjęcia getta w Warszawie, źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe:
Most nad ul. Chłodną łączący dwie części getta w Warszawie. Widoczny tramwaj nr 16, Data wydarzenia: 1942-02, Miejsce: Warszawa, Sygnatura: 2-6176, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Siłownia w fabryce czekolady mieszczącej się na terenie getta w Warszawie, Data wydarzenia: 1940-08, Sygnatura: 2-6663, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Żydowski handlarz uliczny w getcie, Data wydarzenia: 1939 – 1945, Miejsce: Warszawa, Sygnatura: 2-6182, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Dwoje Żydów przechodzi przez zasieki z drutów kolczastych w getcie w Warszawie, Data wydarzenia: 1939 – 1945, Sygnatura: 2-6181, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Przesiedlanie Żydów do getta. Żyd ze swoim dobytkiem stoi przed kamienicą, Data wydarzenia: 1939, Miejsce: Warszawa, Autor: Bilażewski-Bil Mieczysław, Warszawa, Sygnatura: 2-6177, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Bazar w getcie w Warszawie. Widoczne stoisko z odzieżą, Data wydarzenia: 1939 – 1940, Miejsce: Warszawa, Sygnatura: 2-6175, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.