Afryką północno-wschodnią pod koniec XIX wieku wstrząsnęło jedno z najbardziej krwawych powstań, na czele którego stanął Muhammad Ahmad Ib Abd Allah, podający się za proroka Al-Mahdi. Mimo że stworzone przez niego po zdobyciu Chartumu państwo w Sudanie trwało zaledwie kilkanaście lat, powstanie jakie rozpoczął w 1881 roku nie tylko ukazało całkowitą słabość Egiptu, ale również zagroziło interesom Imperium Brytyjskiemu, które początkowo nie chciało się mieszać do konfliktu, zaś ostatecznie przejęło kontrolę nad Sudanem w 1898 roku.
Sudan od 1822 roku pozostawał pod zwierzchnictwem Egiptu, który mimo że był formalnie prowincją Imperium Osmańskiego, wskutek kryzysu finansowego i zbrojnej interwencji Wielkiej Brytanii, całkowicie został od niej uzależniony. Przyczyną takiej sytuacji były nieudolne rządy Ismaila Paszy, który doprowadził Egipt do gigantycznego zadłużenia. Gdy w 1876 kryzys finansowy osiągnął apogeum, Ismail Pasza sprzedał akcje Kanału Sueskiego Wielkiej Brytanii, która od tej pory rozciągnęła swoje wpływy na terytorium Egiptu. Sytuacja związana z zadłużeniem Egiptu doprowadziła również do powołania Komisji Długu Egipskiego, która miała czuwać nad spłatą zobowiązań. Jej działania wskutek zbyt wysokich obciążeń fiskalnych i coraz większego uzależnienia Egiptu od Wielkiej Brytanii doprowadziły do buntu, który zakończył się brytyjską interwencją w 1882 roku i rozbiciem wojsk egipskich pod Tel el-Kebir 13 września 1882 roku. Efektem zbrojnej interwencji było całkowite podporządkowanie Egiptu Wielkiej Brytanii, która nie tylko utrzymywała tam garnizony, ale za pośrednictwem doradców zabezpieczała rządy brytyjskie i kontrolę nad całym państwem.
Sytuacja polityczna w Egipcie, narastające obciążenia podatkowe, a także coraz większa niechęć wobec rządów namiestników nie pozostawały bez wpływu na podległe Egiptowi terytoria w Sudanie, gdzie dochodziło coraz częściej do lokalnych buntów. Jeden z nich wybuchł w 1881 roku, a na jego czele stanął początkowo lekceważony przez Egipcjan, jak i Brytyjczyków Muhammad Ahmad Ib Abd Allah.
Al-Mahdi znaczy zbawca muzułmanów, boży wysłannik
Muhammad Ahmad urodził się w Dongoli na północny Sudanu w 1844 roku. Już za młodu związał się z muzułmańskim zgromadzeniem Samanija i jako kaznodzieja podróżował pod Sudanie głosząc kazania i słowo Allaha, zyskując z każdym rokiem coraz więcej zwolenników. 29 czerwca 1881 ogłosił się Mahdim, bożym wysłannikiem, którego celem było zjednoczenie lokalnych plemion i zniszczenie wrogów islamu, którym były na początku egipskie rządy w Sudanie.
Powstanie, które wstrząsnęło Sudanem
Rozpoczęte przez Mahdiego i jego zwolenników powstanie dość szybko rozprzestrzeniło się na kolejne obszary Sudanu. W 1882 roku armia mahdystów najpierw rozbiła wojska Jusufa Paszy asz-Szallali, a 18 lutego 1883 roku zdobyła po kilkumiesięcznym oblężeniu twierdzę El-Obeid, stolicę Kordofanu, sudańskiej prowincji. Zwycięstwa Mahdiego w Sudanie coraz bardziej niepokoiły rząd brytyjski Williama Ewarta Gladstona, który uznał, że silna armia egipska wysłana do Sudanu powinna nie tylko stłumić powstanie, ale podporządkować ponownie Sudan władzy egipskiego kedywa. Na jej czele stanął brytyjski pułkownik William Hicks, emerytowany oficer armii indyjskiej, który mianowany generałem porucznikiem miał powstrzymać armię Mahdiego i stłumić rozszerzające się powstanie. Hicks dowodzący 10 tysięczną armią wpadł jednak w pułapkę i został rozbity w bitwie pod El-Obeid między 3 a 5 listopada 1883 roku.
Wieść o klęsce tak licznej armii pod El-Obeid, śmierci Hicksa i zdobycie następnych zapasów broni, spowodowała również napływ kolejnych zwolenników Mahdiego, który zaczął zagrażać stolicy Sudanu – Chartumowi.
Stojący na czele rządu brytyjskiego Gladstone po porażce Hicksa uznał, że wobew rozszerzającego się powstania Mahdiego nie leży w interesie Wielkiej Brytanii i Egiptu dalsze panowanie w Sudanie i zdecydował się na ewakuację garnizonów egipskich z Sudanu wraz z obywatelami brytyjskimi do Egiptu. Misję tę powierzono doświadczonemu dowódcy – generałowi Charlesowi Gordonowi, zwanym Gordonem Paszą. Służył on nie tylko cesarzowi Chin, ale znał dobrze Sudan, gdzie był w latach 1874-1880 gubernatorem Sudanu ograniczając korupcję i handel niewolnikami.
Misja Gordona Paszy i tragiczna śmierć w Chartumie
Gordon Pasza do stolicy Sudanu – Chartumu powrócił 22 lutego 1884 roku. Początkowo zgodnie z instrukcjami rządu brytyjskiego rozpoczął ewakuację miejscowej ludności oraz Europejczyków do Egiptu, jednak na wieść o zbliżającej się armii Mahdiego zlekceważył polecenie wyjazdu do Londynu i przygotowywał Chartum do walki. Gordon Pasza rozpoczął budowę fortyfikacji, a w międzyczasie apelował do rządu brytyjskiego i premiera Gladstone`a o pomoc i interwencję w Sudanie. Gladstone wobec niesubordynacji Gordona Paszy kategorycznie odmówił wysłania ekspedycji ratunkowej do Chartumu, a wkrótce wojska Mahdiego przecięły linie telegraficzne, wobec czego kontakt z oblężonym Chartumem ustał.
Premier Gladstone naciskany przez opinię społeczną, królową Wielkiej Brytanii Wiktorię oraz niechętną mu prasę, domagającą się natychmiastowej pomocy oblężonemu Gordonowi Paszy, zdecydował się wydzielić 300 tysięcy funtów na organizację zbrojnej ekspedycji, która miała ocalić Chartum i generała Gordona Paszę. Do Kairu z misją ratunkową na czele około 6 tysięcy żołnierzy przybył doświadczony generał Garnet Wolseley. Misja ratunkowa spóźniła się o dwa dni! 26 stycznia 1885 roku wojska Mahdiego zdobyły Chartum, a Gordon Pasza zginął podczas oblężenia. 28 stycznia wojska Wolseley`a dotarły do Chartumu, jednak na wieść o zdobyciu miasta wycofały się.
Zdobycie Chartumu umożliwiło Mahdiemu ustanowienie rządów w Sudanie, a Brytyjczycy i Egipcjanie po upadku stolicy Sudanu zdecydowali się nie mieszać do spraw Sudanu. Śmierć Gordona wywołała falę oburzenia w Wielkiej Brytanii. Spadek popularności Gladstona doprowadził do tego, że jego przeciwnicy i krytycy odwrócili jego akronim „GOM” (czyli „Grand Old Man” tzn. „Wielki Stary Mężczyzna”) na „MOG.” (czyli „Murderer of Gordon”, tzn. „Morderca Gordona”). Wkrótce, bo również w 1885 roku premier Gladstone obwiniany przez krytyków w Wielkiej Brytanii za śmierć Gordona Paszy, a także wobec problemów z uchwaleniem budżetu podał się do dymisji.
Wydarzenia z 1885 roku, a więc klęska Egipcjan i Brytyjczyków w Sudanie nie zakończyły konfliktu wyznawców Mahdiego z Egiptem. Kilkanaście lat później, po idei Mahdiego nie pozostało już prawie żadnego śladu, bowiem jego państwo upadło.
Śmierć Mahdiego i upadek jego państwa w 1898 roku
Nie minęło pół roku a Mahdi zmarł prawdopodobnie na tyfus w czerwca 1885 roku, a tym samym jego wizja i stworzone państwo zaczęło chwiać się w posadach. Następcą Mahdiego został kalif Abdullah, który jednak nie posiadał takiej charyzmy jak Mahdi, a ponadto skupił się na zapewnieniu władzy swojemu synowi, dopuścił do władzy część urzędników związanych z dawnymi rządami egipskimi oraz dla osiągnięcia celów politycznych współpracował z mniej ortodoksyjnymi wyznawcami Allaha.
Koniec państwa Mahdiego przypadł na lata 1896 – 1898. Najazdy Abdullaha na ziemie egipskie doprowadziło do interwencji rządu brytyjskiego, który zorganizował egipsko-brytyjski korpus ekspedycyjny na czele z generałem Horatio Kitchenerem. Korpus Kitchenera uzbrojony w karabiny maszynowe i artylerię w marcu 1896 wyruszył na południe Egiptu i dopiero 2 września 1898 roku w bitwie pod Omdurmanem rozbił wojska Abdullaha, który stracił ponad 10 tysięcy podległych sobie mahdystów. Mimo że Abdullah zdołał uratować się z pogromu i kontynuował walkę, Sudan dostał się całkowicie pod kontrolę Brytyjczyków, a stworzone przez Mahdiego państwo po trzynastu latach ostatecznie upadło.
