KARTKA Z KALENDARZA – 3 WRZEŚNIA

3 września 1939 roku Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Niemcom.

Polska w oparciu o traktaty sojusznicze z Francją i Wielką Brytanią opracowała plan obrony Rzeczypospolitej przed agresją niemiecką. Traktat z Wielką Brytanią zawierał jednak zastrzeżenie, że warunkiem pomocy udzielonej Polsce przez Brytyjczyków, jest podjęcie przez wojska polskie zbrojnej obrony, co oznaczało, że nasz kraj musi stawić wyraźny opór Niemcom, aby otrzymać pomoc sojusznika. Ten warunek był dla naszych strategów podstawą do opracowania koncepcji tzw. bitwy granicznej. Jej celem było wprowadzenie w pierwszych dniach wojny, jak największej ilości wojsk do walki tak, aby nie było wątpliwości, że nasz kraj podjął walkę z wrogiem. Plan ten z punktu widzenia politycznego był w pełni uzasadniony, jednak z punktu widzenia wojskowego miał katastrofalne skutki we wrześniu 1939 roku.

Niemiecki atak na Polskę we wrześniu 1939 roku ujawnił całą prawdę o nic nie wartych sojuszach z Francją i Wielką Brytanią, które gwarantowały nam niepodległość. Nie zmienił tego nawet fakt, że obydwa mocarstwa wypowiedziały III Rzeszy 3 września wojnę. Decyzja ta początkowo wywołała powszechny entuzjazm w Polsce. Oczekiwano nie tylko francusko-brytyjskiego uderzenia na Niemcy od zachodu, ale na rychły koniec wojny. Niestety nasi sojusznicy poza zrzuceniem z samolotów ulotek wzywających rząd niemiecki do wycofania wojsk z Polski oraz nieskutecznym zbombardowaniu przygranicznych fabryk i portu w Wilhelmshaven, nie zrobili nic, aby nas wesprzeć.

Rząd w Warszawie złudnie licząc na pomoc Zachodu nie zdawał sobie sprawy, że już 12 września w Abeville, w północnej Francji, doszło do tajnego spotkania, podczas którego premierzy – brytyjski Neville Chamberlain i francuski Eduard Daladier podjęli decyzję o rezygnacji z obiecanej Polsce pomocy.

Polacy więc zamiast spodziewanej ofensywy na Zachodzie, doczekali się 17 września ataku Związku Radzieckiego. Był to kolejny cios w plecy. Tym samym znowu staliśmy się kartą przetargową wielkich mocarstw, które poświęciły nas dla ratowania własnej „skóry”, a przecież gdyby przywódcy Francji i Wielkiej Brytanii zdecydowali się na zaatakowanie zachodniej granicy Niemiec, strzeżonej przez nieliczne i słabo uzbrojone wojska Wehrmachtu, sytuacja Polski mogłaby wyglądać we wrześniu 1939 roku zupełnie inaczej.

„W razie ofensywy Gamelina Niemcy musieliby zatem ściągnąć poważne siły ze wschodu, przede wszystkim jednostki szybkie i lotnictwo. W sposób oczywisty odciążyłoby to Polaków, umożliwiło im skuteczną regenerację sił i przyczyniło do upragnionej stabilizacji frontu. Najkrótszą ocenę zaistniałej sytuacji dał sam Hitler, stwierdzając, że natarcie aliantów spowodowałoby klęskę Niemiec”

– pisał Paweł Wieczorkiewicz w „Historii politycznej Polski 1935 – 1945”.

Z kolei brytyjski historyk i germanista Roger Moorhouse pisał:

„Zachód zagrzewał Polskę do walki, a jednocześnie nie kiwnął palcem, by pomóc”.

Czy tym samym powinniśmy uważać, że zachodni sojusznicy nie zrobili jednak tego, pozwalając na kolejny rozbiór Polski, dokonany 28 września 1939 roku przez Niemcy i ZSRR? Do dziś ta kwestia budzi wątpliwości wśród historyków, jednak należy mieć na względzie również fakt, że około 12 września 1939 roku Wojsko Polskie było w dużej części rozbite, centra przemysłowe i wiele ważnych polskich miast było już w rękach niemieckich, a polskie lotnictwo praktycznie nie istniało. Tym samym zarówno dowódcy i politycy francuscy oraz brytyjscy zdawali sobie sprawę, że Polacy nie są w stanie absorbować znacznych sił niemieckich w oparciu o tzw. przedmoście rumuńskie. Z drugiej strony faktem jest, że ani Anglia, ani Francja nie zawarły po pokonaniu przez Niemcy Polski, pokoju z Hitlerem, zdecydowali się na odtwarzenie polskiego wojska, zaś w Angers funkcjonował Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, który po upadku Francji przeniósł się do Londynu.

Czy można jednak postawić twierdzenie, że nasi zachodni sojusznicy nie byli szczerzy wobec Polski przed agresją Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku? Ciekawą teże postawił brytyjski konserwatywny dziennikarz i publicysta Peter Hitchens, który w książce „Po co nam była ta wojna!” wprost pisze, że jednym z ważniejszych powodów rozpętania światowego konfliktu były gwarancje brytyjskie Polski z marca 1939 roku. Czy Brytyjczykom chodziło więc o to, aby zapobiec jakiemukolwiek porozumieniu Polski i Niemiec, co zachwiałoby równowagą sił w Europie, a Wielka Brytania i Francja mogłby pozostać w pewnej izolacji, zaś Hitler mając za plecami spokój /porozumienie lub sojusz z Polską/ zaatakowałby w pierwszej kolejności Francję. Peter Hitchens pisze:

„To właśnie przemożne pragnienie, by mieć usytuowanie moralne godne wielkiego mocarstwa, którym wedle powszechnego mniemania nadal byliśmy, jak również, by coś uczynić, zdominowały wszystko inne. Jednocześnie składnikiem tego rzekomo moralnego usytuowania było udzielenie fałszywych obietnic państwu, które nie było ani zbytnio bliskie naszym sercom, ani też zbytnio mu nie ufaliśmy”

Spory dotyczące wydarzeniom z 3 września 1939 roku i 12 września 1939 roku – konferencja we francuskim Abbeville, gdzie premierzy Francji i Wielkiej Brytanii – Édouard Daladier i Neville Chamberlain podjęli decyzję o zaniechaniu ofensywy powietrznej i lądowej wboc Niemiec na zachodzie, istnieją wśród historyków do dzisiaj i będą trwać, bowiem wszystko zależy od oceny działań zarówno naszych sojuszników – Francji i Wielkiej Brytanii, ale również działań polskich dowódców, przebiegu walk we wrześniu 1939 roku i sytuacji na froncie w pierwszych dniach wojny obronnej. Warto również analizując podjęte przez naszych sojuszników decyzje we wrześniu 1939 roku wziąć pod uwagę zawarte umowy i sojusze polsko – francuskie i polsko – brytyjskie, a w szczególności ich zapisy oraz realizację podjętych zaobowiązań przez wszystkie strony zarówno we wrześniu 1939 roku, ale również jeszcze zanim wybuchła wojna.

Zdjęcia:

Premier Wielkiej Brytanii Nevill Chamberlain (z prawej) ściska dłoń premierowi Francji Eduard’owi Daladier’owi (z lewej). W środku minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii lord Edward Halifax, data wydarzenia: grudzień 1939 roku, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 2-15680;

Niemieccy żołnierze przeszukują Westerplatte po kapitulacji, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, data wydarzenia: 7 września 1939 roku, sygnatura: 2-18;

Wysadzony przez wojska polskie most kolejowy na Wiśle, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, data wydarzenia: 7 września 1939 roku, sygnatura: 2-7552;

Manifestacja pod ambasadą brytyjską w Warszawie po informacji o wypowiedzeniu wojny Niemcom przez Wielką Brytanię, 3 września 1939 roku, źródło: Jerzy Piorkowski „Miasto Nieujarzmione”, Warszawa: Iskry, ss. 10, za Wikimedia Commons, domena publiczna;

Express Poranny 1939, nr 242 (2 września), Czasopisma, Współautor: Nowicki Adam (1865-1949) – Redakcja, Wydawca: Warszawskie Towarzystwo Wydawnicze, Academica ID: 905045, Źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna;

Express Poranny 1939, nr 243 (3 września), Czasopisma, Współautor: Nowicki Adam (1865-1949) – Redakcja, Wydawca: Warszawskie Towarzystwo Wydawnicze, Academica ID: 905031, Źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna;

Kurjer Poranny 1939, nr 243 (3 września), Czasopisma, Współautor: Fryze Feliks (1843-1907) – Redakcja, Wydawca: Feliks Fryze, Academica ID: 916981, Źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna;

Kurjer Poranny 1939, nr 244 (4 września), Czasopisma, Współautor: Fryze Feliks (1843-1907) – Redakcja, Wydawca: Feliks Fryze, Academica ID: 917053, Źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna.

Scroll to Top