„I wojna światowa” Michaela Howarda to publikacja, która nie tylko zawiera zwięzły, ale przede wszystkim czytelny opis najważniejszych wydarzeń w latach 1914-1918 oraz przyczyny wybuchu „Wielkiej wojny”. To również książka, w której autor analizuje i ukazuje szerokie spojrzenie na sprawy społeczne i polityczne, które miały ogromny wpływ i znaczenie na wydarzenia I wojny światowej. Według autora publikacji I wojna światowa w latach 1914-1918 to nie ciąg bitew i liczebność żołnierzy, lecz szereg dylematów na poziomie taktycznym, strategicznym, politycznym i społecznym – czytelnik obserwuje więc konflikt na tych właśnie płaszczyznach.
W publikacji autor porusza szereg problemów, które przyczyniły się do wybuchu wojny, ale pokazuje również, jak zmieniła się mapa Europy i świata po 1918 roku, gdzie państwa europejskie przestały dominować, a ich miejsce zaczęły zajmować Stany Zjednoczone, które w XX wieku stały się najważniejszych graczem na arenie międzynarodowej. Zanim Michael Howard przeszedł do opisu najważniejszych wydarzeń w latach 1914-1918, skupił się na przedstawieniu europejskich potęg przed wybuchem wojny, a więc Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji, Austro-Węgier i Rosji. Autor odniósł się także do zawieranych przez mocarstwa sojuszy, które z jednej strony miały zapobiegać przewadze innych państw na kontynencie, a w rzeczywistości utrzymywały napięcie w stosunkach politycznych między państwami.
Howard analizując politykę wielkich mocarstw trafnie zauważa, że niebezpieczeństwo dla pokoju w Europie – co jak pisze przewidział Otto von Bismarck – przyszło z zupełnie innej strony, a mianowicie z Bałkanów. Zabójstwo 28 czerwca 1914 roku arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie było iskrą, która podpaliła lont, a lokalny konflikt austro-serbski przerodził się w światową wojnę.
W kolejnych rozdziałach Howard przeszedł już do opisów najważniejszych wydarzeń rozgrywających się zarówno w gabinetach politycznych uczestników wojny, jak i na polach bitewnych Francji, Włoch, Imperium Osmańskiego, a także ziem polskich, gdzie ścierały się wojska niemieckie oraz austro-węgierskie z rosyjskimi. Autor opisał także m.in. sytuację militarną europejskich potęg oraz przeanalizował nastroje społeczne przed wybuchem wojny, jak również odniósł się do możliwości gospodarczych najważniejszych państwa rywalizujących w latach 1914-1918 pod kątem możliwości prowadzenia długotrwałej wojny. Na co warto zwrócić uwagę to również analiza panujących monarchów i ich rodzinnych koligacji, które mimo ścisłych powiązań nie powstrzymały europejskich monarchów przed tragiczną dla nich wojną.
W rozdziałach poświęconych już działaniom wojennym Michael Howard skupił się wyłącznie na najważniejszych bitwach i operacjach wojskowych, które miały decydujący wpływ na sytuację na frontach zarówno zachodnim, jak i wschodnim. Wśród przedstawionych i przeanalizowanych bitew znalazły się bitwy nad Marną, pod Ypres, Sommą, Verdun, Tannenbergiem, Gorlicami, Cambrai, ale również próba desantu w rejonie Gallipoli czy walka w Arabii przeciwko panowaniu Osmanów. W tle rozgrywających się na polach bitewnych tragedii setek tysięcy żołnierzy, autor opisał również sytuację gospodarczą walczących państw, nastroje społeczne, w których mimo ogromnych strat na polach bitewnych Europy, wciąż dominowały te sprzyjające prowadzeniu wojny, a także przedstawił pokrótce sylwetki najważniejszych polityków i wojskowych, mających realny wpływ na wydarzenia I wojny światowej.
Brytyjski historyk skupił się także na bezpośrednich i pośrednich przyczynach przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny, analizując nie tylko kwestie polityczne, jak osławiona sprawa telegramu ministra spraw zagranicznych Cesarstwa Niemiec Zimmermanna, ale również gospodarczych związanych z rozpoczęciem przez Niemcy 1 lutego 1917 roku nieograniczonej wojny na morzach, co spowodowało diametralną zmianę nastrojów w Stanach Zjednoczonych pod kątem przystąpienia tego kraju do wojny.
Howard przeanalizował również sytuację na froncie wschodnim w 1917 roku, jego rozpad spowodowany sytuacją w carskiej armii, ale przede wszystkim rewolucję w Rosji, która zniosła z tronu Mikołaja II Romanowa i wyniosła do władzy bolszewików i Lenina. Brytyjski historyk ukazał także dramatyczne zmagania w końcowej fazie wojny, które zapoczątkowała ofensywa Ludendorffa w marcu 1918 roku. Mimo że wojna trwała już cztery lata obydwie strony wciąż ponosiły setki tysięcy ofiar, aby przesunąć front o długości od kilku do kilkunastu kilometrów. Sytuacja, jak pisze Howard zmieniła się dopiero w lecie 1917 roku, gdy państwa Ententy rozpoczęły zakrojoną na szeroką skalę ofensywę łamiąc opór Niemców i wchodząc głęboko w linię Hindenburga. Łącząc napięcia wewnątrz Niemiec, klęski na froncie zachodnim, a także porażki ponoszone przez sojuszników Niemiec – Austro-Węgry, Bułgarię i Turcję, Howard przybliżył przyczyny klęski Państw Centralnych w I wojnie światowej.
Autor poświęcił także rozdział nawiązujący do powojennej sytuacji Niemiec, a także zmianom na politycznej mapie Europy i świata na co miał wpływ rozpad Austro-Węgier, Imperium Osmańskiego oraz sytuacji wewnętrznej w Rosji. Według Howarda to zbyt ciężkie warunki narzucone Niemcom sprzyjały takim osobom jak Adolf Hitler, którego postulaty zniesienia ograniczeń traktatu wersalskiego znieważających Niemcy, odzyskania utraconych ziem oraz rehabilitacji powojennych Niemiec padły na bardzo podatny grunt, zyskując mu ogromne poparcie społeczne.
Michael Howard /1922-2019/ – historyk wojskowości, profesor historii na Uniwersytecie of Oxford i Yale University. Polskiemu czytelnikowi znany jest z kilkukrotnie wznawianej publikacji „Wojna w dziejach Europy”. Howard jest jednym z założycieli Międzynarodowego Instytutu Studiów Strategicznych.
Autor: Michael Howard;
Tytuł: „I wojna światowa”;
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego;
Miejsce i rok wydania: Łódź 2025;
Liczba stron: 164;
Cena: 39,90 zł;
Książkę można zakupić w Księgarni Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego
Zdjęcia:
Artyleria austro-węgierska w I wojnie światowej, Data wydarzenia: 1914 – 1918, sygnatura: 1-E-1391, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Marszałek Ferdynand Foch i marszałek Joseph Joffre odbierają defiladę francuskiej piechoty, Data wydarzenia: 1915, Sygnatura: 1-E-6105, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Gorlice. Budynki zniszczone w czasie I wojny światowej – Fragment ruin miasta od strony północnej, Sygnatura: 1-U-1322-2, Data wydarzenia: 1915, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
Wojsko włoskie podczas I wojny światowej – Obliczanie celów do ostrzału artyleryjskiego, Data wydarzenia: 1914 – 1918, Sygnatura: 22-113-3, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.