Rezerwat „Segiet”, Suchogórski Labirynt Skalny, Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Żabie Doły” czy Park Miejski im. hm. Franciszka Kachla. Co łączy te cenne obszary przyrodnicze w Bytomiu? Każdy z nich powstał na terenach, gdzie wydobywano ważne dla gospodarki surowce mineralne. Historię ich powstania opowiedział bytomski historyk Tomasz Sanecki podczas prelekcji „Zielony Bytom – Drugie życie terenów poprzemysłowych”. Ostatni z wykładów w ramach projektu „Dziedzictwo Poprzemysłowe Bytomia – Kopalnie i Zakłady Górnicze” poświęconemu dziedzictwu poprzemysłowemu Bytomia odbył się w piątek 20 marca w Hotelu przy Skarpie w Rozbarku.
– Bytom w XX wieku był jednym z najbardziej uprzemysłowionych miast nie tylko na Górnym Śląsku, ale również w Polsce. Wydobywano tutaj nie tylko węgiel kamiennym, ale również cynk i ołów, żelazo oraz dolomit – mówi bytomski historyk Tomasz Sanecki. – Dzisiaj po kopalniach rud cynku i ołowiu, żelaza oraz dolomitu nie ma już śladu, jednak na ich terenie powstały obszary cenne przyrodniczo. Najwięcej takich terenów znajduje się w Suchej Górze, gdzie na miłośników przyrody czekają aż trzy objęte ochroną tereny przyrodnicze – dodaje Tomasz Sanecki.
Sucha Góra. Zielone płuca Bytomia
Rezerwat „Segiet”, jedyny obszar w Bytomiu wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, Użytek Ekologiczny „Verona” oraz Suchogórski Labirynt Skalny. Te trzy cenne obszary przyrodnicze, w których dawniej wydobywano rudę cynku i ołowiu, żelazo, dolomit oraz limonit, czyli żelaziak brunatny są doskonałym przykładem, jak natura potrafiła zagospodarować tereny po dawnych kopalniach i wyrobiskach górniczych.
Najcenniejszym z trzech obszarów przyrodniczych w Suchej Górze jest oczywiście rezerwat „Segiet”. Obszar rezerwatu utworzony w 1953 roku, został w styczniu 2023 roku powiększony do ponad 92 ha, obejmuje m.in. część kamieniołomu „Blachówka”. Warto wspomnieć, że na terenie „Segietu” znajdują się 24 gatunki drzewiaste i ponad 100 gatunków roślin zielonych. Rezerwat porastają świerki, jawory, sosny i brzozy, ale dominują w większości buki, których wiek określa się na ponad 150 lat. Ponadto na terenie rezerwatu znajduje się jedno z najwyższych wzniesień Garbu Tarnogórskiego – „Srebrna Góra” na wysokości 347 m n.p.m.
Niewiele osób wie, że przez rezerwat „Segiet” przebiega jeden z najbardziej znanych na świecie szlaków. To Droga św. Jakuba, która prowadzi do katedry w Santiago de Compostela w Galicji, w północno-zachodniej Hiszpanii, gdzie znajduje się według tradycji grób św. Jakuba Starszego Apostoła. Szlak św. Jakuba oznakowany jest znakiem żółtej muszli na granatowym tle, a kierunek wędrówki wskazują strzałki w kolorze żółtym, które kierują pielgrzymów zawsze do miejsca docelowego, czyli Santiago de Compostela.
W Suchej Górze oprócz rezerwatu warto odwiedzić także Suchogórski Labirynt Skalny oraz Użytek Ekologiczny „Verona”. Obszar Suchogórskiego Labiryntu Skalnego obejmuje prawie 20 hektarów powierzchni, a rzeźba terenu przypomina labirynt, co zawdzięczamy działalności kopalni odkrywkowej, gdzie wydobywano dolomit i limonit, czyli żelaziak brunatny. Warto dodać, że przed rozpoczęciem działalności górniczej na dzisiejszym terenie Suchogórskiego Labiryntu Skalnego były pola orne. Działalność górnicza na tym terenie spowodowała zmianę ukształtowania terenu. Istniejąca od 1890 roku do początku XX wieku odkrywkowa kopalnia doprowadziła w wyniku eksploatacji dolomitu i limonitu do powstania licznych zagłębień, uformowanych dolinek, stromych grzbietów oraz niewielkiego zbiornika wodnego zwanego szmaragdowym.
Z kolei Użytek Ekologiczny „Verona” na pograniczu Suchej Góry i Stolarzowic to dawna koplania galmanu, która należała do Karola Goduli. Warto wspomnieć, że „Veronagrube” w pierwszej połowie XIX wieku była w dziesiątce największych kopalni cynkowych na świecie. Obecnie teren, gdzie znajdowała się kopalnia, leży w niewielkiej odległości od rezerwatu „Segiet”, który wpisany został na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
„Żabie Doły”. Przyrodnicza enklawa pośród gęsto zabudowanych terenów miejskich Rozbarku
Kolejny cennym obszarem, o którym opowiedział bytomski historyk Tomasz Sanecki był Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Żabie Doły” w Rozbarku. Obszar ten powstał na terenach, gdzie dawniej wydobywano rudę cynku i ołowiu, a obecnie leży na pograniczu trzech miast: Bytomia, Chorzowa i Piekar Śląskich. Utworzony 6 lutego 1997 roku zespół zajmuje obszar ponad 226 ha i obejmuje nieużytki, grunty rolne, zbiorniki wodne i hałdy usytuowane na pograniczu Bytomia i Chorzowa.
– Pierwotny krajobraz na obszarze „Żabich Dołów” został prawie całkowicie zmieniony przez działalność człowieka. To właśnie w pobliżu tego obszaru działały zakłady „Deutsch-Bleischarley-Grube”, jeden z największych na Górnym Śląsku zakładów wydobywczych i przerabiających rudę cynku i ołowiu – mówi historyk Tomasz Sanecki.
Dzisiaj „Żabie Doły” to jeden z najcenniejszych zielonych obszarów Bytomia, który upodobały sobie zwłaszcza dzikie ptaki, ale również jest to miejsce, gdzie zarejestrowano ponad 250 gatunków roślin naczyniowych, co świadczy o bardzo dużym zróżnicowaniu siedlisk i możliwości osiedlenia się gatunków roślin o odmiennych wymaganiach ekologicznych.
Parki miejskie. One również powstawały na dawnych terenach górniczych
Park Miejski im. hm. Franciszka Kachla, największy w Bytomiu park, a także Park Grota w Suchej Górze i Park im. Adama Mickiewicza w Rozbarku to parki, które również powstały na terenach pogórniczych związanych z eksploatacją węgla kamiennego, galmanu, czyli rudy cynku, a także najprawdopodobniej metodą odkrywkową gliny.
Powstanie Parku Miejskiego zawdzięczamy Franzowi Wincklerowi, który w latach czterdziestych XIX wieku oddał 330 mórg lasu dworskiego na potrzeby mieszkańców miasta. Obszar parku powiększono, kiedy zdecydowano się oddać nieużytki po dawnej kopalni galmanu „Teresa”, aby odizolować centrum Bytomia od działalności kopalni węgla kamiennego „Karsten-Zentrum”. To właśnie w tym parku znajdował się /najstarszy na Górnym Śląsku/ — ufundowany przez znanego filantropa Ignatza Hakubę — do lat sześćdziesiątych XX wieku ogród zoologiczny, w którym mieszkańcy mogli podziwiać lwy, niedźwiedzie, wilki, małpy oraz egzotyczne ptaki.
Z kolei Park Grota w Suchej Górze to również teren zielony, który powstał na obszarach dawnej kopalni galmanu „Nadzieja Marii”. W tym rejonie Suchej Góry już w XIII wieku wydobywano galenę, zawierającą m.in. siarczek ołowiu. Potem kopano tu też galman, a park utworzono na terenach pokopalnianych dopiero w latach 70. XX wieku.
Ciekawym parkiem w Bytomiu jest również Park im. Adama Mickiewicza w Rozbarku. Park nazywany do 1945 roku parkiem Goethego powstał na początku XX wieku. Jego charakterystyczną cechą krajobrazu są doły poeksploatacyjne i zarośnięte trzcinowiskiem dawne stawy. Ciekawostką jest, że stawy prawdopodobnie powstały w miejscu starych wyrobisk gliny, o czym świadczą dawne mapy, na których pod koniec XIX i na początku XX wieku w rejonie dzisiejszego Parku Mickiewicza widoczne są zabudowania cegielni.
Prelekcja Zielony Bytom – Drugie życie terenów poprzemysłowych” to już piąty i ostatni z wykładów w ramach projektu „Dziedzictwo Poprzemysłowe Bytomia – Kopalnie i Zakłady Górnicze”. Zadanie to zostało dofinansowane jako inicjatywa oddolna w ramach projektu „Zielony Kwartał KWK Rozbark – Edukacja Zielona Transformacja”.
#FunduszeUE, #FunduszeEuropejskie