Podpisane w Compiegne pod Paryżem 11 listopada 1918 roku zawieszenie broni zakończyło jeden z najkrwawszych w dziejach ludzkości konflikt – I wojnę światową. Nadzieje na powrót do normalności w niektórych obszarach Europy okazały się jednak przedwczesne. Tak było na Górnym Śląsku, gdzie rozgorzała walka o przynależności tego ważnego, przemysłowego regionu do Polski lub Niemiec.
Sytuacja po przegranej wojnie w całych Niemczech była napięta. Po abdykacji cesarza, utworzeniu republiki, problemach gospodarczych, fali strajków i wystąpień rewolucyjnych Niemcy były z każdym miesiącem zagrożone utratą kolejnych terytoriów. Wraz z upadkiem Cesarstwa Niemieckiego, odrodzeniem się po 123 latach niepodległej Polski, rozgorzała walka m.in. o przynależności Górnego Śląska do Polski lub Niemiec, która zakończyła się dopiero po blisko czterech latach, gdy w czerwcu 1922 roku ostatecznie doszło do podziału Górnego Śląska między Niemcy i Polskę.
Decyzje mocarstw zachodnich odnośnie Górnego Śląska
Zgodnie z art. 88 traktatu wersalskiego podpisanego 28 czerwca 1919 roku o przynależności Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt. Ludność tego regionu miała się opowiedzieć w głosowaniu za pozostaniem w Niemczech, czy też przyłączeniem do odrodzonej w 1918 roku Polski. Zgodnie z decyzją mocarstw zachodnich teren objęty plebiscytem został przejęty przez Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na czele z francuskim generałem Henri Le Rondem, która 11 lutego 1920 roku zaczęła działać w Opolu. Wraz z nią na Górny Śląsk przybyły wojska francuskie, brytyjskie i włoskie, których zadaniem było utrzymywanie ładu i porządku. Równocześnie powołano do życia polski i niemiecki Komisariat Plebiscytowy, których zadaniem było prowadzenie kampanii plebiscytowej.
Przygotowania do plebiscytu na Górnym Śląsku
Główna rozgrywka o przynależność Górnego Śląska rozpoczęła się wraz z powołaniem Komisariatów Plebiscytowych – polskiego w Bytomiu i niemieckiego w Katowicach. Polski Komisariat Plebiscytowy rozpoczął działalność 12 lutego 1920 roku w Bytomiu, a jego siedzibą był wykupiony przez władze polskie hotel „Lomnitz” przy ówczesnej ulicy Gleiwitzerstrasse 10. Osiem dni później, 20 lutego decyzją Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, Polskim Komisarzem Plebiscytowym został mianowany Wojciech Korfanty. Z kolei Niemiecki Komisariat Plebiscytowy swoją siedzibę miał w Katowicach, a na jego czele stanął Kurt Urbanek.
Celem Polskiego Komisariatu Plebiscytowego było zorganizowanie głosowania oraz akcja propagandowa, w trakcie której prowadzono zbiórki pieniężne, organizowano wiece i komitety pomocy, zakładano towarzystwa, związki kulturalne, kluby sportowe i inne organizacje, ale również zapraszano znanych artystów oraz drukowano tysiące broszurek, plakatów, wizytówek, znaczków i ulotek, aby przekonać mieszkańców Górnego Śląska do głosowania za przynależnością do Polski.
Z kolei Niemiecki Komisariat Plebiscytowy wspierany przez Berlin, który nie szczędził sił i środków na akcję propagandową, wydawał nie tylko broszury i plakaty, które kolportowano na całym obszarze plebiscytowym, ale miał również agitatorów oraz działające na jego rzecz niemieckie organizacje jak: Bund der Oberschlesier /Związek Górnoślązaków/, Bund Heimattreuer Oberschlesier /Związek Wiernych Górnoślązaków/ czy Freie Vereinigung zum Schutze Oberschlesiens /Wolne Zjednoczenie dla Obrony Górnego Śląska/. Na Górny Śląsk przybywały również tzw. Korpusy Ochotnicze – Freikorpsy, emigranci wspierający Niemców na Górnym Śląsku oraz działały Towarzystwa Sportowe /Sportverein/, promujące niemiecki sport na Śląsku. Ponadto rząd niemiecki obiecywał szeroką autonomię, czego dowodem miało być wydzielenie ze Śląska już w 1919 roku odrębnej pruskiej prowincji.
Warto podkreślić, że także polskie władze podejmowały działania mające na celu przekonanie mieszkańców Górnego Śląska za głosowaniem za Polską. 15 lipca 1920 roku polski Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę o utworzeniu w przyszłości samorządowego województwa śląskiego, przyjmując tzw. Statut Organiczny Województwa Śląskiego nadający mu szeroką autonomię, a nowe województwo miało posiadać także swój własny parlament zwany Sejmem Śląskim. Celem uchwały było pozyskanie ludności dla sprawy polskiej, tym bardziej, że region ten w odrodzonej II Rzeczypospolitej odgrywał ważną rolę gospodarczą, zwłaszcza biorąc pod uwagę ciężki przemysł, jaki przypadł po 1922 Polsce.
Plebiscyt na Górnym Śląsku
Plebiscyt okazał się dla strony polskiej bardzo niekorzystny. Objął on w sumie 1573 gminy, a zgodnie z wcześniejszym życzeniem strony polskiej w głosowaniu wzięło udział około 192 tysiące tzw. „emigrantów”, czyli osób urodzonych na Górnym Śląsku, ale zamieszkałych w czasie plebiscytu poza jego terenem. W głosowaniu wzięło udział około 1,2 mln uprawnionych do głosowania. Za Polską opowiedziało się 40,3% uprawnionych /479 359 głosów/, za Niemcami 59,4% /707 605 głosów/, zaś olbrzymia większość emigrantów głosowała za Niemcami, było ich około 182 tysiące, zaś za Polską niecałe 10 tysięcy. Decydujące miało być jednak głosowanie za gminami, gdzie za Polską opowiedziały się 674 gminy, zaś za Niemcami 624. Wyniki plebiscytu nie zadowoliły bowiem żadnej ze stron, a Polsce miało przypaść zaledwie 25% rejonu plebiscytowego, głównie bez przemysłu ciężkiego.
23 marca wobec niekorzystnego wyniku plebiscytu Wojciech Korfanty wysunął propozycję podziału Śląska ogłaszając tzw. Linię Korfantego. Określała ona zachodnią granicę obszarów /w przybliżeniu wzdłuż biegu Odry/, które powinny przypaść Polsce. Do porozumienia w sprawie podziału Górnego Śląska nie potrafili dość również alianci, bowiem Francuzi przychylali się do polskich koncepcji, zaś Brytyjczycy i Włosi zamierzali przyznać naszemu krajowi jedynie skrawki tego regionu. Wobec braku korzystnych dla Polski rozstrzygnięć ze strony Rady Ambasadorów, która miała zadecydować o podziale Śląska, Korfanty zdecydował się na rozpoczęcie kolejnego zbrojnego powstania, które wybuchło z 2 na 3 maja 1921 roku.
Propagandowe – polskie i niemiecki plakaty z okresu plebiscytu na Górnym Śląsku w latach 1920-1921:
Bez Polski Śląski przemysł upadnie. Na Śląsku czeskim już podupadł, Data wydania: [ok.1920], Źródło: U.Śl. 50, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Wracajmy do Matki Polski, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 405, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Śląsk musi być nasz, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 110, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Oberschlesier Es geht um die Heimat, Wydawca: Druckerei Schenkalowsky, Miejsce wydania: Breslau, Data wydania: [ok. 1921], Źródło: U.Śl. 1596, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Polski lud górnosląski [!] musi być panem swej ziemi, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 404, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Der polnische Staatswagen ist im Versinken drum Wählt Deutsch, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 902, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Katowałeś ty wszystkich, pieroński Germanie, Spróbujże i ty teraz, jak smakuje lanie!, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 407, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Nie damy Gr. [Górnego] Śląska, Wydawca: Zakł. Graf. Z. Sakierskiego, Miejsce wydania: Warszawa, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 108, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
So! muss es kommen, Wydawca: Gehring & Reimers, Miejsce wydania: Berlin SW 68, Data wydania: 1920, Źródło: U. Śl. 2085, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Wir Ober-Schlesier wählen deutsch!, Wydawca: Grass Barth und Comp. W. Friedrich, Miejsce wydania: Breslau, Data wydania: ok. 1920, Źródło: PA 1177, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Oberschlesier! Polen braucht Euch als Kanonenfutter!, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 2075, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Lasst Euch nichts vormachen, bleibt bei Deutschland!, Wydawca: W. Levzow, Miejsce wydania: Berlin S 59, Data wydania: ok. 1920, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Matko pamiętaj o mnie. Głosuj za Polską, Wydawca: Drukarnia i Księgarnia św. Wojciecha, Miejsce wydania: Poznań, Data wydania: 1920, Źródło: U.Śl. 875, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Górny Śląsk, Wydawca: (Drukarnia Narodowa ; Kraków); Kazimierz Grus i Antoni Romanowicz, Data wydania: 1921, Źródło: 217129 III, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Stimme deutsch! Was deutscher Geist und deutscher Fleiss geschaffen, sollen das andere besitzen?, Data wydania: ok. 1920, Źródło: PA 1188, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Schlesier seid auf der Hut! – Der Tod eures Wohlstandes naht sich, Wydawca: Plakatkunstanstalt Dinse B. Eckert., Miejsce wydania: Berlin S.O. 18, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Śl. 2142, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Oberschlesier! „Glück auf” zur Fahrt in die Heimat! Vereinigte Verbände Heimattreuer Oberschlesier, Wydawca: Kunstanstalt Weylandt, Miejsce wydania: Berlin SO. 16, Data wydania: 1920, Źródło: U.Śl. 2109, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna;
Kupki ostatnia wola! Wir stimmen alle für Deutschland!, Data wydania: ok. 1920, Źródło: U.Sl. 878, za Śląska Biblioteka Publiczna, domena publiczna.