Odbudowa państwa polskiego po 123 latach niewoli była nie tylko wydarzeniem przełomowym dla milionów Polaków, ale długotrwałym procesem, który zakończył się ostatecznie w 1923 roku. Walka o wolną, suwerenną i niepodległą Polskę trwała już XVIII wieku, gdy Polacy przeciwstawili się zaborcom, jednak upadek powstania kościuszkowskiego ostatecznie zakończył się upadkiem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która została wymazana z mapy Europy. W XIX wieku Polacy podjęli kolejne próby walki o niepodległość. Powstanie listopadowe w latach 1830-1831, styczniowe w latach 1863-1864 oraz krakowskie w 1846 roku zakończyły się niepowodzeniem. Dopiero sytuacja polityczna, jaka wytworzyła się na początku XX wieku, w której kraje, które dokonały zaborów Polski stanęły naprzeciwko siebie /I wojna światowa w latach 1914-1918/, umożliwiła realną walkę o odzyskanie niepodległości. Proces ten trwał jednak wiele lat, a zawdzięczamy go liderom, którzy urodzili się pod różnymi zaborami i mimo że mieli różne poglądy polityczne, potrafili zjednoczyć się dla wspólnego celu, jakim była niepodległa, wolna i suwerenna Rzeczypospolita.
Wśród nich byli:
Józef Piłsudski (1867-1935) – marszałek Polski, przywódca Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) oraz inicjatorem powstania tajnego Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego oraz Polskiej Organizacji Wojskowej. W 1917 roku odmówił złożenia przysięgi na wierność cesarzowi, tzw. kryzys przysięgowy, który doprowadził do aresztowania Piłsudskiego i osadzenia w twierdzy magdeburskiej. 10 listopada 1918 roku Komendant Józef Piłsudski po 16 miesiącach uwięzienia powrócił z Magdeburga do Warszawy. Dzień później, 11 listopada Rada Regencyjna przekazała naczelne dowództwo wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu.
16 listopada 1918 roku Józef Piłsudski wystosował do prezydenta Stanów Zjednoczonych oraz rządów: brytyjskiego, francuskiego, włoskiego, niemieckiego i japońskiego, jak również do rządów wszystkich państw wojujących i neutralnych telegram, w którym poinformował o istnieniu niepodległego Państwa Polskiego.
20 lutego 1919 roku objął urząd Naczelnika Państwa, brał udział w walkach o Małopolskę Wschodnią z Ukraińcami i wojnie polsko-sowieckiej w latach 1919 – 1920, stojąc w tym czasie na czele Rady Obrony Państwa. Piłsudski był jedną z czołowych postaci związanych z odbudową i walką o granice odrodzonej II Rzeczypospolitej, w tym między innymi w bitwie warszawskiej w sierpniu 1920 roku. W 1921 roku po uchwaleniu konstytucji marcowej zrezygnował z ubiegania się o urząd prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Zrzekł się wszelkich funkcji państwowych i osiadł w dworku w Sulejówku.
Ignacy Jan Paderewski (1860–1941) – światowej sławy pianista, premier Polski. Po wyjeździe do Stanów Zjednoczonych w lutym 1915 roku zaangażował się w sprawę Polski i po dotarciu do prezydenta Woodrowa Wilsona, udało mu się przekonać amerykańskiego prezydenta do wsparcia sprawy polskiej. W styczniu 1917 roku przedstawił mu memoriał dotyczący odbudowy niepodległego państwa polskiego, przyczyniając się do umieszczenia w słynnych 14 punktach Wilsona kwestii odbudowy niepodległej Polski. Z kolei od sierpnia 1917 roku Ignacy Jan Paderewski był przedstawicielem Komitetu Narodowego Polskiego w Stanach Zjednoczonych.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości 11 listopada 1918 roku, Paderewski przybył do Wielkopolski – Poznania 26 grudnia 1918 roku. Dzień po przyjeździe Paderewskiego, 27 grudnia w Poznaniu doszło do polskiej manifestacji oraz niemieckiej kontrmanifestacji, które wymknęły się spod kontroli i przerodziły w walki, będące początkiem polskiego powstania. Wkrótce walki rozlały się nie tylko na Poznań, ale również inne mniejsze i większe miejscowości Wielkopolski.
16 stycznia 1919 roku Ignacy Jan Paderewski został powołany na stanowiska prezesa Rady Ministrów oraz ministra spaw zagranicznych. Paderewski jednocześnie był również delegatem rządu polskiego na konferencji pokojowej w Paryżu, gdzie 28 czerwca 1919 roku wspólnie z Romanem Dmowskim złożyli podpisy pod traktatem wersalskim.
Roman Dmowski (1864–1939) – polski polityk, minister spraw zagranicznych, poseł na Sejm Ustawodawczy II Rzeczypospolitej Polskiej, był również reprezentantem Polski na konferencji pokojowej w Paryżu po zakończeniu I wojny światowej oraz przewodniczącym Komitetu Narodowego Polskiego.
Roman Dmowski był jednym z najważniejszych polskich polityków w okresie walki Polski o odzyskanie niepodległości. 15 sierpnia 1917 roku został przewodniczącym powstałego w Lozannie Komitetu Narodowego Polskiego, który tworzyli politycy Narodowej Demokracji i Stronnictwa Polityki Realnej. Ponad miesiąc później, 20 września 1917 roku Komitet Narodowy Polskiego został uznany przez francuski rząd za oficjalną reprezentację Polski. Kolejnymi państwami, które postąpiły podobnie były Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Włochy.
W 1919 roku Roman Dmowski wspólnie z Ignacym Paderewskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu i wspólnie z nim 28 czerwca 1919 roku podpisał w imieniu Polski traktat wersalski.
W okresie odrodzenia II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-1922 Roman Dmowski został posłem na sejm RP, w czasie wojny polsko-bolszewickiej wszedł w skład Rady Obrony Państwa, z której dość szybko ustąpił. W 1923 roku pełnił w rządzie Wincentego Witosa funkcję ministra spraw zagranicznych.
Wincenty Witos (1874–1945) – działacz ludowy, od 1895 roku związany ze Stronnictwem Ludowym w Galicji. Pod koniec 1918 roku stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, obejmując władzę w zachodniej Galicji, będącej częścią zaboru austriackiego. W okresie wojny polsko-bolszewickiej był premierem oraz członkiem Rady Obrony Państwa.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości był nieprzerwanie przez czternaście lat posłem na Sejm. W 1923 roku i 1926 roku został powołany dwukrotnie na urząd prezesa Rady Ministrów, jednak dość szybko został zmuszony do ustąpienia z tego stanowiska, a wydarzenia w maju 1926 roku doprowadziły do wojskowego zamachu stanu przez Józefa Piłsudskiego.
Ignacy Daszyński (1866–1936) – działacz socjalistyczny i niepodległościowy, współzałożyciel Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, od 7 listopada 1918 roku stanął na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Rzeczypospolitej Polskiej, ustąpił ze stanowiska premiera na rzecz Jędrzeja Moraczewskiego. W 1920 roku został wicepremierem Rządu Obrony Narodowej Wincentego Witosa, zaś w II Rzeczypospoitej w latach 1922–27 był wicemarszałkiem Sejmu, a w 1928 roku został jego marszałkiem i pełnił tę funkcję do 1930 roku.
Wojciech Korfanty (1873–1939) – polityk śląski, jeden z przywódców chrześcijańskiej demokracji w Polsce, poseł do Reichstagu, Sejmu odrodzonej Rzeczypospolitej, Sejmu Śląskiego, a także Polski Komisarz Plebiscytowy i dyktator III Powstania Śląskiego w 1921 roku.
W 1903 roku mandatu do Reichstagu i pruskiego Landtagu. Wstępując do Koła Polskiego aktywnie rozpoczął działalność na rzecz poprawy życia Polaków, przywrócenia języka polskiego w szkołach, sądach i urzędach, równouprawnienia Polaków w życiu politycznym oraz zaprzestanie dyskryminacji Polaków.
Szczególnie Korfanty zasłynął z wystąpienia w Reichstagu 25 października 1918 roku, kiedy zażądał powrotu etnicznych ziem polskich, w tym Górnego Śląska do odradzającej się Polski.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, włączył się w walkę o ustalenie jej granic Wojciech Korfanty, który w latach 1918-1919 był członkiem Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, a 20 lutego 1920 roku decyzją Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego został mianowany Polskim Komisarzem Plebiscytowym.
Po niekorzystnym dla Polski wyniku plebiscytu na Śląsku stanął – jako dyktator – na czele III powstania śląskiego w maju 1921 roku. Warto podkreślić, że decyzja o jego rozpoczęciu zapadła w murach hotelu „Lomnitz” w Bytomiu, a Korfanty podjął ją 30 kwietnia podczas spotkania z dowódcami wojskowymi. Efektem III powstania śląskiego była 20 października 1921 roku decyzja Rady Ambasadorów wielkich mocarstw, która zatwierdziła podział Górnego Śląska.
Zjednoczenie w 1922 roku części Górnego Śląska było bez wątpienia sukcesem politycznym Wojciecha Korfantego, który dwukrotnie był kandydatem na stanowisko premiera rządu, jednak wobec sprzeciwu Józefa Piłsudskiego, musiał ustąpić. W kolejnych latach Korfanty nadal działał aktywnie politycznie. Był posłem na Sejm RP, Sejmu Śląskiego, a także piastował ważne funkcje państwowe – był wicepremierem w rządzie Wincentego Witosa oraz członkiem Komisji Parlamentarnej i Komisji Spraw Zagranicznych.
Zdjęcia:
Józef Piłsudski, naczelnik państwa – fotografia portretowa, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 22-4-1;
Ignacy Jan Paderewski – kompozytor i pianista. Fotografia sytuacyjna, źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 1-K-6830;
Roman Dmowski, poseł, fotografia portretowa, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 1-A-493;
Wincenty Witos, poseł. Fotografia sytuacyjna, data wydarzenia: 1928, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 1-A-1887a;
Ignacy Daszyński, marszałek Sejmu. Fotografia portretowa, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 1-A-474-2;
Korfanty Wojciech – polityk – fotografia portretowa, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygnatura: 18-42.
Najważniejsze daty związane z walką Polaków o odzyskanie niepodległości w XX wieku:
1908 rok:
- Czerwiec – powstanie Związku Walki Czynnej;
1910 rok:
- 23 kwietnia – powstanie Związku Strzeleckiego;
1914 rok:
- 28 lipca – wybuch I wojny światowej;
- Sierpień – powstanie Polskiej Organizacji Wojskowej;
- 27 sierpnia – powstanie Legionów Polskich;
- Listopad – Roman Dmowski utworzył w Warszawie prorosyjski Komitet Narodowy Polski w Warszawie;
1917 rok:
- 4 czerwca – powstanie Armii Polskiej we Francji, czyli Błękitnej Armii pod dowództwem generała Józefa Hallera;
- 9 lipca – żołnierze Legionów odmówili złożenia przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro-Węgier, tzw. Kryzys Przysięgowy
- 15 sierpnia – powstanie Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu na czele z Romanem Dmowskim. W skład komitetu weszli m.in.: Stanisław Grabski, Józef Haller i Maurycy Zamoyski;
- 12 września – powstanie Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego w Warszawie;
1918 rok:
- 8 stycznia – Prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson wygłosił orędzie do Kongresu, którego znany, 13 punkt dotyczył Polski:
„Należy stworzyć niezawisłe państwo polskie, które powinno obejmować terytoria zamieszkane przez ludność bezsprzecznie polską, któremu należy zapewnić swobodny i bezpieczny dostęp do morza i którego niezawisłość polityczną i gospodarczą oraz integralność terytorialną należy zagwarantować paktem międzynarodowym”
- 28 października – w Krakowie powołano Polską Komisję Likwidacyjną Galicji i Śląska Cieszyńskiego;
- 7 listopada – w Lublinie utworzono Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Premierem rządu został Ignacy Daszyński, polityk z Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej;
- 10 listopada – Komendant Józef Piłsudski po 16 miesiącach uwięzienia powrócił z Magdeburga do Warszawy;
- 11 listopada – w Compiegne pod Paryżem został podpisany rozejm, który formalnie nie tylko kończył działania wojenne, ale oznaczał również klęskę Państw Centralnych, a w szczególności Cesarstwa Niemieckiego;
- 11 listopada – Rada Regencyjna przekazała naczelne dowództwo wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu, Polska odzyskuje niepodległość
- 16 listopada – Józef Piłsudski wystosował do prezydenta Stanów Zjednoczonych oraz rządów: brytyjskiego, francuskiego, włoskiego, niemieckiego i japońskiego, jak również do rządów wszystkich państw wojujących i neutralnych telegram, w którym poinformował o istnieniu niepodległego Państwa Polskiego;
- 27 grudnia – wybuch powstania w Wielkopolsce;
1919 rok:
- 18 stycznia – początek konferencji pokojowej w Paryżu;
- 14 lutego – wybuch wojny polsko-sowieckiej;
- 28 czerwca – podpisanie traktatu wersalskiego;
- 16–24 sierpnia – I powstanie śląskie;
- 23–28 sierpnia – powstanie sejneńskie;
1920 rok:
- 21 stycznia – zakończenie konferencji pokojowej w Paryżu;
- 12 lutego – rozpoczął działalność w Bytomiu Polski Komisariat Plebiscytowy;
- 11 lipca – plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu;
- 13–25 sierpnia – zwycięska bitwa warszawska;
- 19/20–25 sierpnia – II powstanie śląskie;
- 18 października – zawieszenie broni w wojnie polsko-sowieckiej;
1921 rok:
- 18 marca – podpisanie traktatu ryskiego, kończącego wojnę polsko-sowiecką i ustalający granicę z Rosją Radziecką;
- 20 marca – plebiscyt na Górnym Śląsku;
- 30 kwietnia – w hotelu „Lomnitz” w Bytomiu zapada decyzja o wybuchu III powstania śląskiego;
- 2/3 maja – 5 lipca – III powstanie śląskie;
- 20 października 1921 roku – decyzja Rady Ambasadorów wielkich mocarstw, która zatwierdziła podział Górnego Śląska;
1922 rok:
- 20 czerwca – Wojsko Polskie pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego wkracza na Górny Śląsk;
1923 rok:
- 15 marca – uznanie wschodniej granicy II RP przez Radę Ambasadorów.