Wybuch II wojny światowej w 1939 roku, ale przede wszystkim podboje, jakich dokonywał Wehrmacht w Europie, zajmując Polskę, Belgię, Holandię, Francję czy wielki obszary Związku Radzieckiego, umożliwiło Niemcom prowadzenie bezprecedensowej na skalę światową grabieży dzieł sztuki, złota, kosztowności oraz dóbr narodowych należących do podbitych państw. Na tym polu wyrosły również kariery i fortuny wielu prominentnych nazistowskich dygnitarzy, ale nie tylko.
Wśród nich byli również oficerowie SS wyższego i średniego szczebla, którzy dokonując masowej i bezwzględnej grabieży, bogacili się kosztem podbitych narodów, zwłaszcza Żydów. Jednym z nich był bliski współpracownik SS-Gruppenführera Hermanna Fegeleina – Hauptsturmführer Franz Konrad, którego przeszłość – został oskarżony o kradzież, przebywał w więzieniu – nie przeszkodziła mu w zrobieniu kariery w SS, gdzie potrzebowano ludzi pomysłowych, potrafiących sprawnie zarządzać powierzonym im zadaniom, ale zarazem bezwzględnych i nie cofających się przed niczym. Niewątpliwie wybuch II wojny światowej i dokonywane podboje przez wojska niemieckie umożliwiły Franzowi Konradowi zrobienie kariery, która ostatecznie zaprowadziła go na szubienicę.
Karierę Franz Konrad w SS /Schutzstaffel/ rozpoczął w 1933 roku w wieku 27 lat. Wstąpił nie tylko do NSDAP, ale również SS, zaś od 1939 roku był członkiem Waffen SS. Mimo że Konrad był oskarżony o kradzież i więziony przez trzy miesiące, jego przeszłość nie zaszkodziła mu w karierze, która szczególnie rozwinęła się wraz z wybuchem II wojny światowej. Franz Konrad z pochodzenia Austriak, urodził się pod Wiedniem 1 marca 1906 roku. Żona z trójką dzieci, od 1931 roku był pracownikiem Stowarzyszenia Rozdzielczego, gdzie oskarżono go o kradzież. W kolejnych latach szukał stałego zajęcia, jednak zdarzało się, że pozostawał bez pracy, aż do 1935 roku kiedy przedostał się do III Rzeszy, gdzie dostał się do obozu szkoleniowego SS w Weissenfeld. W 1938 roku pełnił funkcję administracyjne w SS na terenie Austrii, a następnie skierowano go na kurs kierowników administracyjnych w Berlinie. To właśnie tam Franz Konrad poznał późniejszego SS-Gruppenführera Hermanna Fegeleina, który przez ślub z siostrą Ewy Braun – Gretl, uzyskał dostęp do najwyższych stanowisk w państwie oraz ogromną władzę. Dla Konrada znajomość ta niewątpliwie pomogła mu w rozpoczęciu kariery, bowiem już na początku 1940 roku Franz Konrad objął stanowisko Referenta ds Pomieszczeń w Wydziale Rekwizycji i Zaopatrzenia w stopniu Untersturmführera /odpowiednik podporucznika w Wehrmachcie/. Franz Konrad od początku przystąpił do rekwizycji pomieszczeń i materiałów na potrzeby niemieckiej administracji i przedstawicieli wyższego szczebla SS, uzyskując przy tym korzyści materialne.
Franz Konrad sprawdził się jako dobry administrator i organizator niezbędnych dla wojska materiałów podczas pobytu na froncie wschodnim, gdzie walczył jego protektor Hermann Fegelein dowodząc Dywizją Kawalerii SS „Florian Geyer”. W lipcu 1942 roku Franz Konrad wrócił do Warszawy, a jego zadaniem było początkowo przejmowanie żydowskich przedsiębiorstw, jak między innymi Moryca Kohna i Zeliga Hellera, którzy posiadali Dom Towarowy oraz byli założycielami Towarzystwa Komunikacji Autobusowej. Interesy, jakie prowadził Konrad przynosiły mu również prywatne zyski, uzyskując łapówki od bogatych Żydów za obietnice bezpieczeństwa, które jak się okazało były bez pokrycia. Kolejnym miejscem, w którym Franz Konrad wykorzystując swoją pozycję bogacił się, było przejęcie we wrześniu 1942 roku po Walterze Geiplu kierownictwa nad Werterfassung. W tej podległej SS instytucji gromadzono i segregowano mienie Żydów wywożonych na śmierć. Pracowało w niej około 4 tysiące osób, a Werterfassung podzielone było aż na 15 składów, w których gromadzono między innymi: futra, skóry, wyroby włókiennicze, meble, dywany, instrumenty muzyczne, obrazy, znaczki pocztowe, srebro, ubrania, porcelane, książki, maszyny i wiele innych cennych przedmiotów, które zabierano z opróżnionych w wyniku deportacji Żydów mieszkań. Tym samym Obersturmführer /odpowiednik porucznika w Wehrmachcie/ Franz Konrad, mający pieczę nad Werterfassung miał nie tylko nieograniczoną możliwość bogacenia się, ale pod jego kierownictwem instytucja rozrastała się, przynosząc dodatkowe zyski SS, co przełożyło się na uznanie zwierzchników dla Konrada, a jemu samemu przydomek „Króla Getta”.
Sytuacja Franza Konrada i pracujących w Werterfassung Żydów zmieniła się wraz z przybyciem do Warszawy dowódcy SS i policji generała Jurgena Stroopa. Od 19 kwietnia 1943 roku nadzorował on ostateczną likwidację getta warszawskiego, w którym wybuchło powstanie. Uczestnikiem krwawych wydarzeń w Warszawie był Franz Konrad, który podczas pacyfikacji powstania dokumentował jej przebieg wykonując fotografie. Wykorzystał je później Stroop podczas tworzenia swojego raportu, który przesłał następnie Heinrichowi Himmlerowi pisząc, że „Nie ma już żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie”.
Walki w getcie zakończyły się 16 maja 1943 roku, w dniu kiedy Niemcy wysadzili budynek Wielkiej Synagogi na ul. Tłomackiej. Tym samym zakończenie walk oznaczało nie tylko wywózkę i śmierć większości pracowników Werterfassung, którzy trafili do obozu w Treblince, ale zgodnie z raportem Jurgena Stroopa możemy przeczytać, że:
„Tylko dzięki nieprzerwanemu i niezmordowanemu udziałowi w akcji wszystkich sił udało się ująć lub z całą pewnością zgładzić ogółem 56 065 Żydów. Do tej liczby należy jeszcze dodać Żydów, którzy zginęli na skutek wysadzenia w powietrze, pożarów itd., których liczby nie można było jednak ustalić”.
W czasie walk powstańczych w warszawskim getcie około 6 tys. Żydów zginęło na miejscu w walce, na skutek pożarów czy zaczadzenia, a około 7 tys. Żydów Niemcy zamordowali na terenie getta. Pozostali przy życiu Żydzi zostali wywiezieni do obozów w Majdanku oraz Auschwitz.
Warto podkreślić, że w czasie akcji likwidacyjnej powstania w getcie warszawskim doszło do konfliktu między Stroopem a Konradem, a jego powodem miała być odmienna wizja Stroopa w stosunku do mienia zrabowane w ramach Werterfassung. Efektem konfliktu było przeniesienie Franza Konrada do Włodawy, a następnie Łodzi, jednak już w grudniu 1943 roku Konrad otrzymał godność kierownika administracyjnego na zamku Fischorn koło Salzburga w Austrii. Tam pozostawał aż do aresztowania 21 sierpnia 1945 roku. Data ta, podobnie jak wrzesień 1942 roku, kiedy Franz Konrad przejął kierownictwo nad Werterfassunh jest kolejnym etapem w życiu Hauptsturmführera SS /odpowiednika kapitana w Wehrmachcie/.
Więziony w Zell Am See, Glasenbach i Regensburgu, Franz Konrad był przesłuchiwany przez Amerykanów, którzy próbowali uzyskać informacje w sprawie nie tylko jego ukrytego majątku, ale wiedzy na temat osobistych rzeczy Adolfa Hitlera. Mimo prób wydobycia informacji od Franza Konrada, „Król Getta” milczał, a kiedy w maju 1946 roku polski rząd zażądał jego ekstradycji za zbrodnie w okupowanej Polsce, Konrad zdołał uciec w trakcie podróży do Polski. Wkrótce został jednak ponownie ujęty przez Amerykanów i tym razem oddany władzom polskim, gdzie stanął przed sądem razem z Jurgenem Stroopem, katem getta warszawskiego.
W akcie oskarżenia przeciwko Franzowi Konradowi zarzucono szefowi „Werterwassung” udział w masowych zbrodniach przeciwko Żydom, prześladowanie ludności żydowskiej w getcie warszawskim oraz rabunek ich mienia. Konrad został podobnie jak Jurgen Stroop skazany na karę śmierci, a polski sąd uznał go winnym udziału w planowanym ludobójstwie. Mimo że Franz Konrad odwoływał się od wyroku, jak również skierował prośbę o ułaskawienie do prezydenta Bolesława Bieruta, wszystkie próby odwołania zostały odrzucone, co oznaczało, że kierownik „Werterwassung” zostanie powieszony. Wyrok śmierci na Franzu Konradzie ostatecznie wykonano 6 marca 1952 roku w Warszawie.
Zdjęcia – źródło Narodowe Archiwum Cyfrowe
PIC_2-6177 – Przesiedlanie Żydów do getta. Żyd ze swoim dobytkiem stoi przed kamienicą, Data wydarzenia: 1939, Miejsce: Warszawa, Autor: Bilażewski-Bil Mieczysław, Warszawa, Sygnatura: 2-6177, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6182 – Żydowski handlarz uliczny w getcie, Data wydarzenia: 1939 – 1945, Miejsce: Warszawa, Sygnatura: 2-6182, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6165 – Fragment getta utworzonego w śródmieściu Lublina. Widoczne zabytkowe kamieniczki, Data wydarzenia: 1940-02, Sygnatura: 2-6165, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6663 – Siłownia w fabryce czekolady mieszczącej się na terenie getta w Warszawie, Data wydarzenia: 1940-08, Sygnatura: 2-6663, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6181 – Dwoje Żydów przechodzi przez zasieki z drutów kolczastych w getcie w Warszawie, Data wydarzenia: 1939 – 1945, Sygnatura: 2-6181, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6175 – Bazar w getcie w Warszawie. Widoczne stoisko z odzieżą, Data wydarzenia: 1939 – 1940, Miejsce: Warszawa, Sygnatura: 2-6175, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6164 – Gubernator Hans Frank (4 z lewej), Ernst Zorner (4 z prawej), Ernst Kundt (2 z prawej), Otto von Wachter (3 z prawej) i inni funkcjonariusze niemieccy zwiedzają teren byłego getta lubelskiego, Data wydarzenia: 1942-05, Miejsce: Lublin, Osoby widoczne: Otto von Wachter , Ernst Kundt , Ernst Zorner, Hans Frank, Autor: Andraschko Gustaw, Sygnatura: 2-6164, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna;
PIC_2-6180 – Dwaj Żydzi w getcie w Warszawie. Jeden z nich trzyma wiklinowy kosz, Data wydarzenia: 1939 – 1945, Miejsce: Warszawa. Sygnatura: 2-6180, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowo, domena publiczna;
PIC_2-6176 – Most nad ul. Chłodną łączący dwie części getta w Warszawie. Widoczny tramwaj nr 16, Data wydarzenia: 1942-02, Miejsce: Warszawa, Sygnatura: 2-6176, źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.