Rankiem 17 kwietnia 1794 roku uzbrojony w Arsenale lud warszawski, na czele którego stanął szewc Jan Kiliński, zaatakował wojska ochraniające rosyjskiego ambasadora Osipa Igelströma. W Warszawie wybuchła insurekcja, która dwa dni później, 19 kwietnia zakończyła się sukcesem. Warszawa po raz pierwszy od wielu dziesięcioleci była wolna od wojsk i wpływów rosyjskich.
24 marca w Krakowie Tadeusz Kościuszko proklamował akt powstania. Król Polski Stanisław August Poniatowski próbował jednak nie dopuścić do wybuchu powstania w Warszawie. 2 kwietnia wraz z Radą Nieustającą wydał akt potępiający powstanie, jak również próbował przekonać dowodzącego wojskami rosyjskimi Osipa Igelströma, aby wycofał armię koronną i rosyjską oraz stworzył obóz warowny pod Nowym Dworem. Rosjanie jednak nie spełnili oczekiwań króla i wysłali nad Pilicę korpus obserwacyjno-osłonowy, którego celem było opóźnienie marszu Kościuszki na Warszawę.
4 kwietnia 1794 roku wojska polskie pod dowództwem gen. Tadeusza Kościuszki pokonały pod Racławicami wojska rosyjskie. W Warszawie działali już emisariusz Tadeusza Kościuszki – Tomasz Maruszewski, który wspólnie z Ignacym Józefem Działyńskim kierował przygotowaniami do wybuchu powstania w Warszawie. Do sprzysiężenia przystąpili ponadto oficerowie garnizonu warszawskiego, a na czele ludu warszawskiego stał szewc Jan Kiliński. Przekonał on starszyznę cechową, rzemieślników i czeladników, by – niezależnie od wojsk Kościuszki – samodzielnie oswobodzić Warszawę. Ostatecznie pod wpływem wieści o zwycięstwie wojsk powstańczych pod Racławicami oraz o planowanej na 19 kwietnia pacyfikacji stolicy 17 kwietnia wybuchły walki na ulicach, mimo że w Warszawie stacjonował liczący około 7,5 tys. żołnierzy garnizon rosyjski, a regularnych oddziałów polskich było 3,5 tysiące.
Walki w Warszawie zakończyły się 19 kwietnia, kiedy rosyjski ambasador Osip Igelström nakazał odwrót, a pozostałe punkty oporu Rosjan skapitulowały. Tym samym Warszawa – największe miasto w wolnej jeszcze Polsce, jak również ważny ośrodek przemysłowy i węzeł komunikacyjny znalazło się w rękach powstańców.
Wolność Warszawy nie trwała jednak długo. Po klęsce pod Maciejowicami wojska rosyjskie już 2 listopada dotarły na przedpola Warszawy. Dwa dni później, 4 listopada 1794 roku Rosjanie przystąpili do szturmu Pragi, a jej obrona była nie tylko ostatnim zbrojnym starciem insurekcji kościuszkowskiej, ale również ostatnią bitwą w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która w wyniku III rozbioru w 1795 roku przestała istnieć i na 123 lata została wymazana z mapy Europy.
Zdjęcia:
Walki na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie w 1794 roku, szkic Juliusza Kossaka, źródło: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Tadeusz Kościuszko, artysta: Karl Gottlieb Schweikart /1772-1855/, źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie – www.wilanow-palac.art.pl, za Wikimedia Commons, domena publiczna;
Pocztówka – Przysięga Tadeusza Kościuszki na rynku Krakowskim 24 marca 1794 roku, Współautor: Kossak Wojciech (1856-1942), Sygnatura: DŻS XII 8b/p.34/53, źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna;
Jan Kiliński, ze zbiorów klisz M. Muz. Przem. w Krakowie, pocztówka z 1905 roku, Sygnatura: DŻS XII 8b/p.28/161, za Biblioteka Narodowa Polona, domena publiczna;
Mapy i atlasy, Polska 1771-1795, źródło: Biblioteka Narodowa, wydane przez 1939 rokiem, sygnatura: ZZK 9 342 A, domena publiczna.