14 czerwca 1940 roku Niemcy skierowali z więzienia w Tarnowie do obozu Auschwitz grupę 728 Polaków. Był to pierwszy masowy transport z więźniami, w którym przeważali Polacy, a wśród nich żołnierze kampanii wrześniowej, członkowie podziemnych organizacji niepodległościowych, gimnazjaliści i studenci, a także niewielka grupa polskich Żydów.
Warto wspomnieć, że dzień wcześniej, tj. 13 czerwca, zgodnie z przygotowaną listą, spośród przebywających wówczas w celach 911 więźniów wytypowano 753 osoby. Grupę tych więźniów przewieziono do budynku łaźni, by poddać wszystkich dezynfekcji oraz kąpieli, zaś 14 czerwca pod eskortą niemieckiej policji odprowadzeni zostali na stację kolejową w Tarnowie skąd wtłoczeni do wagonów kolejowych bez podania miejsca docelowego odjechali, jak się okazało, do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu.
Po przyjeździe do Oświęcimia więźniów wyprowadzono z wagonów i zapędzono do piwnic dawnego Polskiego Monopolu Tytoniowego, gdzie poddano ich tzw. procedurze przyjęcia do obozu, która polegała m.in. na pozbawieniu rzeczy osobistych, kąpieli, dezynfekcji oraz nadaniu numerów obozowych. Otrzymali oni numery od 31 do 758. Najniższy, „więźniarski” numer, 31, przypadł uczniowi jarosławskiej szkoły budowlanej Stanisławowi Ryniakowi.
Po przybyciu do Auschwitz zastępca komendanta obozu Haupsturmführer Karl Fritzsch zwrócił się do więźniów następującymi słowami:
„Przybyliście tutaj nie do sanatorium, tylko do niemieckiego obozu koncentracyjnego, z którego nie ma innego wyjścia, jak przez komin. Jeśli się to komuś nie podoba, to może iść zaraz na druty. Jeśli są w transporcie Żydzi, to mają prawo żyć nie dłużej niż dwa tygodnie, księża miesiąc, reszta trzy miesiące”.
Zgodnie z najnowszymi ustaleniami Muzeum Auschwitz-Birkenau, z 728 deportowanych więźniów pierwszego masowego transportu do Auschwitz, wojnę przeżyło 325 osób, zginęło 292, a w przypadku 111 los jest nieznany.
W 2006 roku polski Sejm ustanowił 14 czerwca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.
Auschwitz-Birkenau – miejsce zagłady ponad miliona ludzi
Auschwitz-Birkenau to były niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady, który stał się dla świata i całej ludzkości symbolem terroru i ludobójstwa. Obóz został utworzony przez Niemców w połowie 1940 roku na przedmieściach Oświęcimia, włączonego przez nazistów do III Rzeszy.
Bezpośrednim powodem utworzenia obozu była powiększająca się liczba aresztowanych masowo Polaków i przepełnienie istniejących więzień. Pierwszy transport Polaków dotarł do KL /Konzentrationslager/ Auschwitz 14 czerwca 1940 roku z więzienia w Tarnowie. Początkowo miał to być kolejny z obozów koncentracyjnych, tworzonych przez nazistów już od początku lat trzydziestych XX wieku.
W latach 1940 – 1945 do Auschwitz-Birkenau Niemcy deportowali co najmniej 1,3 mln ludzi, z czego 1,1 mln zginęło. Wśród nich 90% z 1,1 mln deportowanych tutaj Żydów zginęła w obozie zagłady. Do Auschwitz-Birkenau deportowano najwięcej Żydów /głównie z Węgier i Polski/, Polaków, jeńców rosyjskich, Romów oraz przedstawicieli innych narodowości.
Funkcję obozu KL Auschwitz pełnił przez cały okres swojego istnienia w 1945 roku, jednak od 1942 roku Auschwitz stał się również jednym z masowych ośrodków „Endlösung der Judenfrage” (ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej) – nazistowskiego planu wymordowania Żydów zamieszkujących okupowane przez III Rzeszę tereny.
Decyzja dotycząca wymordowania kilku milionów Żydów zapadła podczas konferencji w Wannsee pod Berlinem 20 stycznia 1942 roku. To tam pod przewodnictwem Reinharda Heydricha spotkali się prominentni działacze nazistowscy, którzy nie tylko podjęli decyzję o masowej zagładzie Żydów, ale szczegółowo ją zaplanowali i omówili.
Obóz Auschwitz – Birkenau /Oświęcim – Brzezinka/ w 1944 rok, czyli w szczytowym okresie działania, składał się z trzech części – Auschwitz I – utworzonego w 1940 roku na terenie i w budynkach przedwojennych polskich koszar; Auschwitz II – Birkenau – największego z całego kompleksu, utworzonego w 1941 roku na terenie wsi Brzezinka, oddalonej ok. 3 km od Oświęcimia. Z Brzezinki, a także wsi: Harmęże, Pławy, Bór, Rajsko, Klucznikowice, Babice, Broszokowice oraz dzielnicy Oświęciami – Zasole, wysiedlono polską ludność, a pozostałe tam domy zostały rozebrane, a część przejęta na potrzeby obozu zagłady Auschwitz-Birkenau oraz zaplecza gospodarczego i przemysłowego obozu zagłady. To właśnie w Birkenau naziści wybudowali większość urządzeń masowej zagłady, w której mordowano głównie Żydów.
Trzecią część stanowił Auschwitz III, który powstał w latach 1942-1944 i stanowił około 40 podobozów, które znajdowały się przy niemieckich zakładach przemysłowych a także gospodarstwach wykorzystujących niewolniczą siłę roboczą więźniów.